Nga Halil Teodori
Fatime Sokoli, zëri që e trashëgoi shpirtin e malësisë dhe gruaja që fisnikëroi rapsodinë, mbetet një nga figurat më të rralla të kulturës sonë, një shpirt që nuk e këndoi traditën, por e mishëroi atë. Në zërin e saj kumbonin kreshtat, legjendat dhe kujtesa e brezave; në qëndrimin e saj shfaqej dinjiteti i gruas malësore që nuk i nënshtrohet kohës, por e sfidon atë me art. Ajo i dha rapsodisë një hijeshi të re, një finesë që lartësoi këngën popullore nga rrëfimi gojor në art të pastër. Me timbrin e saj si dritë mali dhe me interpretimin që i bashkonte epiken me butësinë, Fatime Sokoli mbeti ura më fisnike midis asaj që jemi dhe asaj që duam të kujtohemi përgjithmonë.
Në historinë e kulturës shqiptare, ka zëra që nuk regjistrohen thjesht në fonotekë. Ka zëra që bëhen peizazh, që ndjehen si jehona e klimës shpirtërore të një populli. Mes tyre, zëri i Fatime Sokol-it është një nga më të rrallët, një plagë e bukur e ardhur prej kreshtave të Alpeve Shqiptare, që u fashit parakohe por që nuk u shua kurrë. Ajo nuk ishte vetëm këngëtare; ishte bartëse e një gjuhe muzikore që për shekuj ishte ruajtur në mal, në oxhaqe e oda burrash, në valle dasmash dhe në këngë mortore. Zëri i saj shndërrohej në rit i nevojshëm për të mos harruar kush jemi e nga vijmë.
Lindja në Dragobi, në tokën ku pushka dhe kënga janë motra
Fatime Sokoli lindi më 18 qershor 1948 në fshatin Dragobi të Tropojës, në zemrën e Termopileve shqiptare, atje ku historia e qëndresës është po aq e dendur sa shkëmbinjtë e Valbonës. Dragobia nuk është një vend i zakonshëm: është një legjendë e gdhendur në kujtesën kolektive nga emrat e Bajram Currit, Hasan Prishtinës, Avni Rrustemit. Aty pushka nuk është armë, por simbol i lirisë; kënga nuk është vetëm argëtim, por mënyrë e transmetimit të trimërisë dhe dinjitetit tek brezat.
Në atë klimë të ashpër e të pastër, ku malësorët rriteshin me rrëfime për besën, sakrificën dhe fisnikërinë, po rritej edhe një vajzë e vogël, e buzëqeshur e e hareshme, e cila e kishte këngën si frymëmarrje. Në shtëpinë e saj dëgjoheshin tingujt e çiftelisë e të sharkisë, instrumente që e formuan shpirtërisht, duke i dhënë jo vetëm teknikën, por edhe shpirtin e këngës së vërtetë të malësisë.
Zbulimi i një talente të lindur
Fatime Sokoli doli para publikut në moshën 12-vjeçare, një moshë kur fëmijët e tjerë ende nuk e kuptojnë thelbin e artit, kurse ajo tashmë e mishëronte atë. Zëri i saj, i thekshëm e kumbues si jehona e Dragobisë, të linte pa fjalë. Në interpretimin e një fëmije, malësorët panë jo thjesht talent, por një fuqi të brendshme, një dhuratë që rrallë natyra ia bën njeriut.
Në çdo dalje, ajo këndonte jo për të treguar veten, por për të përfaqësuar vendin e saj, trimëritë, sagat, figurat e legjendës shqipe, Shote Galicën, burrneshat e Malësisë së Gjakovës, trimat e Tropojës, luftën e drejtësisë dhe dinjitetit. Ishte e lindur për skenë, jo për skenën e ndriçuar, por për atë që e mbajnë njerëzit në shpirt, skenën e mbamendjes.
Nga Rugova në gjithë hapësirën shqiptare
Edhe pse me prejardhje nga Tropoja, Fatime Sokoli u lidh ngushtë me Kosovën dhe sidomos me Rugovën, ku u bë një zë identitar. Ajo u bë pjesë e ansamblit “Shota”, duke u shndërruar në një figurë të dashur nga publiku i gjithë hapësirës shqiptare. Zëri i saj i ngrohtë dhe i fuqishëm ndërthurte butësinë me epikën; ishte një zë që respektonte traditën, por e çonte atë në një nivel të ri artistik.
Në repertorin e saj u bashkuan: këngët e trimërisë, këngët e dasmave, këngët epike me motive të moçme, këngët lirike me ngjyrime të thella emocionale.
Në çdo interpretim ndjehej mall i hershëm, një nostalgji e pashpjegueshme, si një kujtesë kollective që përpiqet të flasë përmes një njeriu.
Autore, bartëse, kultivuese e traditës
Fatime Sokoli nuk ishte thjesht një zë që ndërtohej mbi meloditë e malësisë, por një krijuese që i rikthente folklorit gjallërinë e tij të natyrshme. Ajo nuk mjaftohej të ruante këngët e vjetra; i ripërtërinte me frymë të re, i rishkruante disa prej tyre dhe krijonte të reja që u shndërruan shpejt në pjesë organike të kanonit popullor. Ndërsa shumë artistë tundoheshin nga modernizimi i shpejtë dhe zbukurimet artificiale të kohës, Fatime Sokoli zgjodhi rrugën e vështirë, por të ndershme: të mbetej besnike ndaj zërit të tokës, frymës së maleve dhe ritmit të çiftelisë. Në duart e saj, çiftelia nuk ishte thjesht instrument, por pulsi i Dragobisë, fryma e Rugovës dhe zemra e gjithë maleve shqiptare. Ajo këndonte me gjithë qenien, me trup që ndiqte ritmin, me sy që flakëronin emocion dhe me qëndrim që dëshmonte se tradita nuk është muze, por jetë. Prandaj mbetet e papërsëritshme: sepse ajo nuk interpretoi folklorin, por e jetoi atë.
Shkëlqimi dhe shuaja e parakohshme
Përkundër talentit të jashtëzakonshëm, jeta e Fatime Sokol-it qe e shkurtër. U nda nga jeta më 27 prill 1987, vetëm 38 vjeçe. Humbja e saj tronditi gjithë botën artistike shqiptare. U duk sikur malet humbën zërin e vet natyror, sikur një burim u mbyll papritur në prag të lulëzimit.
Vdekja e saj krijoi një boshllëk që nuk është mbushur as sot. Por ajo la pas këngë që nuk vdesin, ajo la pasurinë më të madhe të zërit dhe të shpirtit të saj që jeton dhe do të jetojë brez pas brezi, sepse ajo jo vetëm këndoi dhe luajti në instrumenta, por i blatoj bjeshkëve shqiptare gruan e madhe të skenave të artit të trashëgimisë.
Trashëgimia, një monument i padukshëm që jeton
Sot, kur dëgjojmë Fatime Sokol-in, nuk dëgjojmë vetëm një këngëtare. Dëgjojmë një epokë. Dëgjojmë Dragobinë, Tropojën, Rugovën, malet, rrëfimet, elegjitë, dasmat, betejat, puthjet mbi flamur, nderin e malësorit. Dëgjojmë një shekull të tërë.
Ajo ishte ura që lidhi të vjetrën me të renë, një monument emocional që nuk ka nevojë për gurë: kënga e saj është monumenti.
Në kulturën shqiptare, Fatime Sokoli mbetet simbol i forcës, lirisë, krenarisë, zërit autentik, femrës malësore që nuk këndon për t’u dukur, por për të qenë.
Ajo është dëshmia më e bukur se si një jetë e thjeshtë mund të bëhet mit, se si një zë mund të bëhet atdhe.
