nga Prof.Dr.Pal Nikolli
Drejtësia, në thelbin e saj filozofik, kërkon distancë. Distancë emocionale, shoqërore dhe morale. Ajo nuk mund të funksionojë aty ku gjykatësi nuk sheh një çështje, por një mik; jo një shkelje ligjore, por një marrëdhënie të vjetër; jo një institucion që duhet kontrolluar, por një drejtues me të cilin ndan kafe, biseda apo interesa të heshtura. Në atë çast, drejtësia nuk është më e verbër, ajo sheh shumë qartë, por zgjedh kë të shohë dhe kë të mos shohë.
Afërsia midis gjykatësve dhe drejtuesve të institucioneve krijon një formë të rrezikshme pushteti informal. Nuk ka nevojë për urdhra të drejtpërdrejtë, as për presione të hapura. Mjafton njohja. Mjafton ndjenja e borxhit moral. Mjafton frika për të prishur një raport “të mirë”. Kjo lloj drejtësie nuk vepron me vendime të padrejta të bujshme, por me vendime të buta, me zvarritje, me heshtje proceduriale, me interpretime elastike të ligjit. Është një shkatërrim i ngadaltë, por sistematik.
Në këtë realitet, drejtësia nuk godet më abuzimin institucional; ajo e mbron atë. Institucionet nuk kanë më frikë nga ligji, sepse ligji ka fytyrë, emër dhe miqësi. Përgjegjësia shpërbëhet në zinxhirin e njohjeve, ku askush nuk mban peshën e fajit, sepse të gjithë janë “të njohur”. Kështu lind një kulturë pandëshkueshmërie që nuk imponohet nga lart, por kultivohet nga brenda.
Nga pikëpamja filozofike, kjo është forma më e rrezikshme e korrupsionit: jo ajo që blihet me para, por ajo që mbështetet mbi besnikëri personale. Sepse paratë mund të gjurmohen, ndërsa miqësia jo. Interesat financiare lënë gjurmë, ndërsa afërsia njerëzore fshihet pas normalitetit shoqëror. Dhe pikërisht këtu drejtësia humbet karakterin e saj universal, duke u shndërruar në drejtësi selektive.
Pasojat janë shkatërruese. Qytetari i zakonshëm, që nuk ka miq në institucione dhe as emra të njohur në gjykata, e kupton shumë shpejt se ligji nuk është i njëjtë për të gjithë. Ai e sheh drejtësinë jo si mbrojtje, por si rrezik; jo si strehë, por si mur. Kështu lind cinizmi shoqëror, humbja e besimit dhe braktisja morale e shtetit. Kur drejtësia dështon, ligji mbetet vetëm tekst, ndërsa shoqëria kthehet në arenë force.
Një drejtësi e kapur nga marrëdhëniet personale nuk është thjesht e dobët; ajo është aktive në shkatërrim. Ajo prodhon pabarazi, legjitimon abuzimin dhe e kthen shtetin në një rrjet favorsh, jo rregullash. Dhe në fund, ajo shkatërron vetveten, sepse një sistem që nuk respekton distancën, humbet autoritetin.
Drejtësia nuk mund të jetë mike me pushtetin që duhet të gjykojë. Ajo nuk mund të jetë pjesë e rrethit shoqëror të institucioneve që duhet të mbajë nën kontroll. Sepse në çastin kur drejtësia ulet në tavolinë me pushtetin, ajo ngrihet nga froni i saj moral. Dhe një drejtësi pa frone morale është vetëm një administratë vendimesh, jo një garanci lirie.
Shoqëritë nuk shkatërrohen vetëm nga ligje të këqija, por nga ligje që zbatohen nga njerëz që njohin shumë mirë njëri-tjetrin. Në këtë njohje, drejtësia humbet kuptimin e saj më të thellë: të mbrojë të dobëtin nga i forti, jo të fortin nga ligji.
[16:35, 1/18/2026] Pal Nikolli: Nga mjekësia e misionit te mjekësia e tregut.
Ka një kujtesë kolektive që sot përpiqemi ta relativizojmë, ndonjëherë edhe ta fshijmë: shërbimi shëndetësor para vitit 1990. Jo për ta idealizuar një sistem politik, por për të pranuar një të vërtetë profesionale dhe njerëzore. Mjekët dhe punonjësit e shëndetësisë së asaj kohe ishin, mbi të gjitha, misionarë të jetës. Me mjete minimale, me mungesë të theksuar pajisjesh diagnostikuese, por me një kapital të jashtëzakonshëm dijeje, përkushtimi dhe këmbënguljeje, ata shpëtuan mijëra jetë njerëzish.
Diagnoza bëhej me mendje, sy dhe dorë. Vendimet klinike mbështeteshin në njohuri solide, përvojë dhe përgjegjësi morale. Mjeku ishte autoritet shkencor dhe etik njëkohësisht. Operacionet kryheshin edhe në skajet më të largëta të vendit, sepse shëndetësia ishte shërbim publik, jo privilegj gjeografik. Pacienti nuk ishte klient; ishte njeri në nevojë.
Pas vitit 1990, me rënien e një sistemi u rrëzua edhe një etikë profesionale që nuk u zëvendësua kurrë seriozisht. Paradoksi është i hidhur: shëndetësia u pajis me teknologji moderne, aparatura bashkëkohore dhe fonde shumëfish më të mëdha, por humbi thelbin. Niveli i njohurive ra, përgjegjësia u zëvendësua nga interesi, ndërsa profesioni u shndërrua gjithnjë e më shumë në mjet fitimi.
Sot, cilësia e shërbimit shëndetësor është peng i korrupsionit galopant. Pajisjet keqpërdoren ose shërbejnë si justifikim për faturime, jo si instrumente për diagnozë të saktë. Pacienti sorollatet nga një derë në tjetrën, shpesh me ndjesinë se shëndeti i tij varet më shumë nga pagesa nën dorë sesa nga nevoja mjekësore. Banorët e periferive dhe zonave të largëta janë të detyruar të vijnë në Tiranë, vetëm për t’u përballur me një tjetër formë degradimi: radhë, neglizhencë, indiferencë dhe abuzim.
Krahasimi është i pamëshirshëm: shërbimi shëndetësor sot në Shqipëri ndryshon si nata me ditën, jo vetëm me atë para vitit 1990, por edhe me shëndetësinë e Europës së qytetëruar, të cilën pretendojmë ta arrijmë. Atje teknologjia shkon krah për krah me etikën; këtu, shpesh, teknologjia maskon mungesën e saj.
Ky nuk është një apel nostalgjik, por një thirrje për reflektim. Nuk na mungojnë aparaturat, por mjeku human. Nuk na mungojnë ndërtesat, por besimi. Nuk na mungojnë ligjet, por ndërgjegjja profesionale. Pa rikthyer mjekësinë si mision shoqëror dhe moral, çdo reformë do të mbetet fasadë. Sepse shëndetësia nuk matet me numrin e pajisjeve, por me mënyrën se si trajtohet jeta njerëzore.
