Nga Halil Teodori
Në historinë e kulturës shqiptare, pak emra ngrihen në atë lartësi ku arti ndërthuret me shpirtin e një kombi; pak zëra depërtojnë deri në atë pikë ku muzika shndërrohet në kujtesë kolektive, në trashëgimi shpirtërore, në identitet. Nexhmije Pagarusha është pikërisht një ndër këto figura të rralla. Ajo nuk ishte vetëm këngëtare, vetëm aktore, vetëm artiste, ajo ishte mishërimi i një epoke, jehona e një kulture në kërkim të përkryerjes, dhe zëri i një populli që ende mëson të shprehë dhimbjet, ëndrrat, mallin dhe dinjitetin e vet.
Fëmijëria dhe zanafilla e talentit
Lindi më 7 maj 1933, në fshatin malor të Pagarushës pranë Malishevës, një trevë e thjeshtë, por e pasur nga tradita dhe tingulli i këngës popullore. Fëmijëria e Nexhmijes lidhet me tokën, natyrën, me atë butësi të heshtur të jetës rurale që më vonë do të derdhej si nostalgji në interpretimet e saj. Pas shkollës fillore, rruga e saj e udhëhoqi drejt Beogradit, ku vijoi studimet e kantos solo. E la shkollën në vitin e tretë, por ajo që mori prej saj, disiplinën vokale dhe teknikën, do ta shndërronte në një prej zërave më të përkryer të hapësirës shqiptare.
Në vitin 1948, e re dhe e brishtë, bëri hapin e madh: u pranua si soliste në Radio Prishtina. Ishte fillimi i një aventure artistike që do të zgjaste gati katër dekada dhe që do ta kthente në ikonën kulturore të Kosovës dhe mbarë shqiptarisë.
Një zë që nuk mund të përkufizohej
Veprimtaria e Nexhmije Pagarushës është po aq e gjerë sa është e pamundur ta fusësh në kufijtë e një zhanri. Ajo këndoi gjithçka, nga kënga e pastër popullore e Kosovës, tek muzika klasike; nga opera, tek këngët urbane; nga romancat lirike, tek eksperimentet me rock, pop e funk. Nuk ishte vokali ai që i përshtatej zhanrit, ishte zhanri që përshtatej me vokalin e saj.
Kjo shumësi stilesh i dha epitetet që do ta shoqëronin përgjithmonë: Bilbili i Këngës Shqipe, Zonja Butterfly, dhe mbi të gjitha Mbretëresha e muzikës shqiptare.
Një mbretëri që ajo nuk e sundoi me pushtet, por me magjinë e interpretimit, me finesën e një vokaliteje që i jepte shpirt çdo note dhe emocion çdo fjale.
“Baresha”, kur kënga bëhet mit
Nga mbi 150 këngët që ajo interpretoi, njëra u ngjit deri në rangun e simbolit: “Baresha”, perlë e muzikës shqiptare. Kompozuar nga bashkëshorti i saj, Rexho Mulliqi, mjeshtër i melodisë dhe një prej figurave të mëdha të muzikës kosovare, dhe me tekst të Rifat Kukajt, kjo këngë është diçka më shumë se një vepër muzikore.
“Baresha” është atdheu pastoral, mall’i femrës shqiptare, dëlirësia e traditës. Nexhmija e ngriti në mit. E bëri ikonë. E shndërroi në një monument të tingullit tonë.
Aktorja që shkëlqeu edhe pa fjale
Përveç këngës, Nexhmije Pagarusha shkëlqeu edhe në teatër e film. Luajti në dhjetëra shfaqje dhe filma:
“Dasma e përgjakur” (1967), “Gëzuar viti i ri” (1976), “Tre vetë kapërcejnë malin” (1981), “I ikuri” (1980), “Vrasësit bëjnë dasmë natën” (1997) e shumë të tjera.
Në skenë ajo sillte një natyrshmëri të rrallë, një mimikë prej artisteje të lindur, një prezencë që mbushte hapësirën edhe pa kënduar. Vokalja dhe aktorja nuk ishin dy botë, por dy anë të së njëjtës univers, të një shpirtit që fliste në shumë gjuhë.
Koncerte historike dhe mungesa e regjistrimeve
Ajo interpretoi në Kosovë, Shqipëri, Maqedoni të Veriut, Bullgari, Bosnje, e deri në Izrael. Mori pjesë në turnetë e ansamblit “Shota”, u bë simbol i kulturës kosovare jashtë kufijve dhe një prej zërave më të njohur në hapësirën jugosllave të kohës.
Në një prej koncerteve të saj më të rëndësishëm, interpretoi vepra të Beethovenit, Puçinit dhe Verdit, në shqip, një guxim artistik i jashtëzakonshëm për kohën. Fatkeqësisht, ky koncert nuk u regjistrua kurrë. Siç thoshte ajo:
“Për mua rëndësi kishte vetëm muzika; unë dhe muzika ishim një.”
Fundimi i karrierës dhe kthimi i papritur
Në vitin 1984, pas një koncerti të madh në Sarajevë, Nexhmije Pagarusha vendosi të tërhiqej nga skena. Ishte një vendim i prerë, i çuditshëm për publikun, por i qetë për të.
Vetëm në vitin 2000, pas plot 16 vjetësh heshtje, ajo pranoi të këndonte sërish, në emisionin e Ardit Gjebreas, këngën “Për ty”. Ishte rikthim emocional, i përkorë, i përvuajtur, si një mirësjellje artistike ndaj publikut që e kishte pritur për dekada.
Më pas shërbeu si këshilltare e lartë për muzikën në Radio Kosovë dhe Radio Blue Sky, duke mbetur gjithmonë pranë artit, edhe kur nuk këndonte më.
Nderimet dhe vlerësimet
Jeta dhe vepra e Nexhmije Pagarushës u kurorëzuan me dhjetëra çmime e dekorata, ndër të cilat:
– “Nderi i Kombit” nga Presidenti i Shqipërisë, Bujar Nishani (2012).
– “Medalja e Mirënjohjes” nga Presidenti amerikan Donald Trump (2018).
– Këngëtare e Shekullit, titull që i takon me peshën e një trashëgimie të pakrahasueshme.
Trashëgimia që mbetet mbi kohën
Kur Nexhmije Pagarusha u nda nga jeta më 7 shkurt 2020, shqiptaria humbi një zë, por fitoi një amshim. Muzika e saj, sidomos këngë si: “Baresha”; “Ani mori nuse”; “Zambaku i Prizrenit”; “Mora testin”; “Kur më shkon si zog n’hava”; “Ke selvitë”; “Një lule”; “Ç’u ngrit lulja në mëngjes”, janë sot pjesë e identitetit tonë të përbashkët, të festave, gëzimeve, dhimbjeve dhe kujtesës shpirtërore.
Një përfundim për një ikonë
Nexhmije Pagarusha nuk ishte thjesht këngëtare. Ajo ishte emocioni i një kombi të tërë. Një zë që ngriti lart figurën e gruas shqiptare, që i dha kulturës sonë një finesë të papërsëritshme, që e bëri muzikën shqipe të dëgjuhet me nder dhe respekt.
Ajo mbetet një prej monumenteve më të larta të artit shqiptar, një monument që nuk është prej guri, por prej tingulli. Dhe ky tingull do të mbetet i gjallë, i patjetërsueshëm, derisa të ketë fshatra, qytete, gra, barinja, dashuri e mall në hapësirat tona shqiptare.
