Nga Pal Nikolli
Ka një moment të heshtur, por vendimtar, kur një sistem pushon së qeni shërbim dhe shndërrohet në mekanizëm. Nuk ndodh me zhurmë, as me një vendim të vetëm; ndodh përmes rutinës, përmes normalizimit të përjashtimit, përmes fjalisë së shkurtër që mbyll çdo debat: “nuk ka më fond”.
Në atë çast, shëndeti pushon së qeni e drejtë dhe kthehet në variabël. Jo një realitet njerëzor që kërkon vëmendje, por një shifër që duhet administruar. Mjekësia, e ndërtuar mbi gjykimin profesional dhe përgjegjësinë morale ndaj jetës, zëvendësohet nga një logjikë tjetër: ajo e tavanit financiar. Kalendarët marrin përparësi mbi simptomat; bilancet mbi analizat.
Filozofia e shërbimit publik e ka pasur gjithmonë një bosht të qartë: nevoja e njeriut vjen përpara llogarisë. Por kur shërbimi organizohet sipas kontratës dhe jo sipas sëmundjes, ky bosht përmbyset. Nuk është më mjeku ai që pyet “çfarë i duhet pacientit?”, por sistemi që pyet “sa ka mbetur nga buxheti?”. Kështu lind një mjekësi me dy shpejtësi: njëra që funksionon derisa shpenzimi është i pranueshëm, dhe tjetra që ndalon sapo shpenzimi bëhet i papërshtatshëm.
Në letër, gjithçka duket racionale. Ka njoftime, përqindje, kufij, përjashtime urgjente. Një arkitekturë e ftohtë rregullash që pretendon neutralitet. Por shëndeti nuk është një proces industrial ku prodhimi mund të ndalet pa pasoja. Çdo vonesë është rrezik, çdo shtyrje është pasiguri, çdo pritje është një barrë që bie mbi trupin e atij që nuk ka luksin të presë.
Kur drejtuesit e shërbimeve pyeten pse ka “shumë” ose “pak” analiza, pyetja vetë e tradhton problemin. Analizat nuk janë tepricë apo mungesë; ato janë përgjigje ndaj gjendjeve konkrete. T’i matësh ato me metër financiar është të pranosh se autonomia mjekësore është dytësore ndaj disiplinës kontraktuale. Dhe në atë çast, spitali nuk është më hapësirë kujdesi, por nyje zbatimi.
Kjo gjendje, e përsëritur rregullisht, krijon një moral të ri: pranimin e kufizimit si normalitet. Të gjithë e dinë se çfarë do të ndodhë, askush nuk habitet më, dhe pikërisht aty qëndron rreziku më i madh. Kur padrejtësia bëhet e parashikueshme, ajo pushon së qenë skandal dhe shndërrohet në zakon.
Në thelb, pyetja nuk është teknike, por etike. A mund të quhet publik një institucion që e mat shërbimin me kufirin e shpenzimit? A mund të quhet shëndetësi një sistem ku kontrata ka përparësi mbi pacientin? Sepse aty ku buxheti dikton diagnozën, shoqëria ka bërë një zgjedhje të heshtur: ka pranuar që jeta të negociohet.
Dhe kjo është zgjedhje filozofike, jo thjesht administrative.
