nga Pal Nikolli
Tirana nuk është thjesht një hapësirë urbane. Ajo është pasqyra më e drejtpërdrejtë e mënyrës se si një shoqëri e koncepton zhvillimin, pushtetin, kujtesën dhe të ardhmen. Për dekada me radhë, kryeqyteti shqiptar ishte një qytet me frymëmarrje njerëzore: ndërtesa të ulëta, hapësira të hapura, gjelbërim, rrugë të lexueshme, një raport i durueshëm mes njeriut dhe qytetit. Sot, ky ekuilibër është thyer.
Tirana e sotme është një qytet që rritet vertikalisht, por zbrazet horizontalisht nga kuptimi. Betonizimi nuk është thjesht problem estetik; ai është simptomë e një filozofie zhvillimi që e sheh qytetin si mall, jo si organizëm të gjallë. Kullat shumkatëshe, ndërtimet pa kriter, hapësirat publike të gëlltitura nga interesa private, mungesa e gjelbërimit, trafiku i pakontrolluar dhe kaosi urban nuk janë aksidente. Janë zgjedhje.
Një qytet nuk matet me lartësinë e ndërtesave, por me cilësinë e jetës që ofron. Kur rrugët mbushen me makina që nuk kanë ku të parkojnë, kur ajri rëndohet nga pluhuri dhe zhurma, kur hapësirat publike zhduken, qyteti pushon së qeni hapësirë qytetërimi dhe shndërrohet në një arenë mbijetese. Tirana sot duket sikur i është dorëzuar logjikës së tregut pa asnjë filtër etik, kulturor apo urbanistik.
Krahasimet janë të domosdoshme për të kuptuar kufijtë. Roma nuk është Milano. Washingtoni nuk është New York. Secili qytet ka identitetin, historinë dhe funksionin e vet. Roma ruan trashëgiminë, Milano organizon industrinë dhe dizajnin, Washingtoni mishëron pushtetin institucional, New York-u energjinë financiare dhe simbolike. Askush nuk i kërkon Romës të ndërtojë si Manhattan-i, as Washingtonit të imitojë Wall Street-in. Pikërisht këtu qëndron gabimi ynë: Tirana po përpiqet të duket si ajo që nuk është dhe nuk mund të jetë.
Tirana nuk mund të jetë Milano, as New York. Nuk e lejon historia, gjeografia, struktura sociale, as kapaciteti ekonomik. Por mbi të gjitha, nuk e lejon arsyeja. Një kryeqytet i një vendi të vogël duhet të jetë funksional, i jetueshëm, i drejtë për banorët e vet. Duhet të ofrojë hapësira publike, gjelbërim, qetësi relative, orientim të qartë urban. Duhet të jetë qytet për njerëzit, jo për fasadat.
Problemi i Tiranës nuk është zhvillimi, por zhvillimi pa mendim. Jo modernizimi, por imitimi. Jo urbanizimi, por grumbullimi. Një qytet që rritet pa plan është si një mendje që mbushet pa arsyetim: e zhurmshme, e paqëndrueshme dhe e rrezikshme. Në këtë kuptim, kaosi urban është reflektim i një krize më të thellë: krizë e vizionit publik dhe e përgjegjësisë politike.
Pyetja “A mund të jetë kryeqyteti i një vendi me të tilla pamje?” nuk është retorike. Ajo është thelbësore. Sepse kryeqyteti nuk është thjesht qendër administrative; ai është simbol. Dhe kur simboli humbet masën, humbet edhe besimi se zhvillimi po ndodh për të gjithë.
Tirana ka ende mundësi të shpëtojë nga kjo rrugë pa kthim, por vetëm nëse rikthehet te parimi bazë i urbanizmit: masa, harmonia dhe shërbimi ndaj qytetarit. Pa këtë kthesë filozofike, kullat do të vazhdojnë të rriten, por qyteti do të vazhdojë të tkurret, jo në metra katrorë, por në dinjitet.
