nga Pal Nikolli
Shqipëria vazhdon të përballet me një fenomen të hidhur dhe të thellë: korrupsioni i përhershëm i zyrtarëve, të lartë e të ulët, që duket se nuk njeh as kufij, as ndëshkim, as përgjegjësi. Çfarë e bën këtë dukuri kaq të qëndrueshme? Pse individët e ndershëm dhe të aftë nuk mund të zëvendësojnë ata që shkatërrojnë besimin dhe institucionet e vendit?
Përgjigjja nuk është e thjeshtë, sepse ajo është e lidhur me trashëgiminë historike, kulturën politike, dobësinë e institucioneve dhe mekanizmat e padrejtësisë që vazhdojnë të riprodhojnë këtë status quo. Për dekada me radhë, pushteti në Shqipëri ka funksionuar shpesh mbi bazën e klientelizmit dhe lidhjeve personale, ku ligjet nuk zbatohen për të gjithë njësoj, dhe ku “shpërblimi” për shkelësit e rregullave shpesh është më i madh se ndëshkimi. Në një sistem të tillë, individët e ndershëm ose janë të përjashtuar nga vendimmarrja, ose përballen me barrierë të pandërprerë për t’u bërë pjesë e tij.
Institucionet që duhet të kontrollojnë dhe ndëshkojnë korrupsionin, gjykatat, prokuroria, auditimi i shtetit, shpesh mungojnë në pavarësi dhe kapacitet. Kjo mungesë e ndëshkueshmërisë krijon një cikël të pashmangshëm: ata që shkelin ligjet e kuptojnë se nuk do të përballen me pasoja reale, ndërsa ata që janë të ndershëm ndihen të pambrojtur dhe të izoluar. Rezultati është një sistem i vetëshmangshëm, ku korrupsioni shndërrohet në mënyrë jetese politike dhe në mekanizëm mbijetese për elitat që dominojnë skenën publike.
Shqetësuese është se kjo nuk është mungesë individësh të ndershëm. Shqipëria ka profesionistë të aftë, qytetarë të përgjegjshëm dhe të rinj idealistë që do të donin të kontribuonin për vendin e tyre. Por ata shpesh largohen, heshtin ose e humbasin motivimin, sepse sistemi i vjetër nuk i lejon të përparojnë, ose përballen me përjashtim dhe shantazh. Një vend nuk ka nevojë për mungesë të talentit apo integritetit; ai ka nevojë për një sistem që e vlerëson dhe e mbështet atë.
Për të ndryshuar këtë realitet, nuk mjafton dëshira e individëve të ndershëm. Duhet një ndryshim strukturor dhe kulturor: institucione të pavarura, ligje të zbatueshme pa përjashtim, transparencë dhe llogaridhënie të vërtetë. Vetëm kur shkelësit do të ndëshkohen dhe të ndershmit do të promovohen për merita, Shqipëria mund të fillojë të rrëzojë këtë mur të pandashëm të korrupsionit të përjetshëm.
Derisa kjo të ndodhë, korrupsioni nuk është vetëm një dëm ekonomik apo ligjor; ai është një dhunë e vazhdueshme ndaj besimit qytetar, ndaj shpresës dhe ardhmërisë së vendit. Ai nuk është fat i pashmangshëm, por produkt i një sistemi që e mbron të paaftin dhe i shtyn të ndershmit drejt heshtjes. Ndërgjegjësimi dhe veprimi qytetar mbeten e vetmja rrugë për të shkëputur këtë cikël të hidhur dhe për të ndërtuar një Shqipëri ku aftësia, ndershmëria dhe përgjegjësia nuk do të jenë vetëm fjalë të bukura në letra, por realitet i prekshëm në çdo institucion të vendit.
