Figura e Atë Daniel Dajanit përfaqëson një nga historitë më dramatike të klerit katolik shqiptar gjatë viteve të para të regjimit komunist.
Jezuit, pedagog dhe drejtues i institucioneve arsimore të rëndësishme në Shkodër, ai u bë një nga viktimat e para të përplasjes së shtetit komunist me Kishën Katolike. Ekzekutimi i tij në vitin 1946 dhe njohja e mëvonshme si martir nga Kisha Katolike e kanë vendosur emrin e tij në historinë e rezistencës shpirtërore dhe kulturore të vendit. Daniel Dajani lindi më 2 dhjetor 1906 në fshatin Blinisht të Zadrimës, në një familje me tradita fetare dhe qytetare. Ai ishte djali i Lleshit dhe Marës. Fëmijërinë e kaloi në këtë zonë të njohur për kulturën dhe besimin e fortë katolik. Mësimet e para i mori në shkollën e fshatit, ku u dallua për zgjuarsinë dhe seriozitetin në studime. Më pas vazhdoi formimin pranë klerikut Dom Ndue Suma në famullinë e Laçit të Vaut të Dejës, një periudhë që ndikoi ndjeshëm në orientimin e tij drejt jetës meshtarake. Në moshën 12-vjeçare ai hyri në Seminarin Papnor në Shkodër, një nga institucionet më të rëndësishme arsimore të kohës, ku u formuan shumë figura të rëndësishme të klerit dhe kulturës shqiptare.
STUDIMET NË ITALI
Më 8 korrik 1926 Daniel Dajani u pranua në Noviciatin e jezuitëve në Goricie të Italisë. Kjo periudhë shënoi hyrjen e tij në urdhrin e Shoqërisë së Jezusit, një nga urdhrat më të njohur të Kishës Katolike për aktivitetin e tij arsimor dhe intelektual. Pas përfundimit të noviciatit, ai vazhdoi studimet në Kieri (Chieri) të Italisë, ku gjatë viteve 1931-1933 kreu studimet për filozofi. Ky formim i thellë humanist dhe teologjik e përgatiti për misionin e tij në Shqipëri. Në vitin 1935 ai u kthye në vendlindje dhe filloi aktivitetin e tij arsimor në Shkodër. Ai dha mësim gjuhën latine në Seminarin Papnor, institucion ku kishte studiuar vetë më parë. Krahas punës pedagogjike u përfshi edhe në Misionin Shëtitës të jezuitëve, një aktivitet pastoral që synonte përhapjen e mësimit fetar në komunitete të ndryshme. Në këtë periudhë ai drejtoi edhe revistën fetare “Lajmtari i Zemrës së Krishtit”, një botim i rëndësishëm i jezuitëve në Shqipëri. Në vitin 1944 Atë Daniel Dajani u zgjodh rektor i Kolegjës Saverjane dhe i Seminarit Papnor të Shkodrës. Këto institucione arsimore kishin një rol të rëndë sishëm në formimin intelektual dhe kulturor të të rinjve shqiptarë. Kolegja Saverjane ishte një nga qendrat më prestigjioze të arsimit katolik në Shqipëri, ku studionin shumë të rinj që më vonë do të bëheshin figura të rëndësishme në jetën kulturore dhe shoqërore të vendit. Në këtë rol, Dajani u dallua si drejtues i përkushtuar dhe pedagog i respektuar.
ARRESTIMI DHE GJYQI
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, regjimi komunist nisi një goditje të fortë ndaj institucioneve fetare, veçanërisht ndaj Kishës Katolike në Shkodër. Por cili ishte fund tragjik për rektorin e Kolegjës Saverjane? Më 31 dhjetor 1945 Atë Daniel Dajani u arrestua së bashku me jezuitin italian Giovanni Fausti, i cili ishte nënprovincial i Shoqërisë së Jezusit. Ata u akuzuan si drejtues të organizatës “Bashkimi Shqiptar”, edhe pse në realitet nuk kishin lidhje me të. Organizata ishte themeluar nga xhakoni Mark Çuni, por autoritetet komuniste e përdorën këtë rast për të goditur drejtuesit e jezuitëve në Shqipëri. Gjyqi ndaj tyre dhe 38 të pandehurve të tjerë filloi më 31 janar 1946 në sallën e kinema “Rozafat” në Shkodër. Procesi kishte një karakter të theksuar politik. Në aktakuzën e tij, prokurori Arianit Çela i akuzoi të pandehurit për bashkëpunim me pushtuesit dhe për sabotim të rezistencës antifashiste. Akuza të tilla ishin pjesë e retorikës politike të kohës dhe përdoroheshin shpesh në gjyqet kundër klerit.
DËNIMI DHE EKZEKUTIMI
Më 22 shkurt 1946 Gjykata e Qarkut të Shkodrës shpalli vendimin për dënimin me vdekje të shtatë të arrestuarve. Miratimi për ekzekutimin mbërriti më 2 mars dhe ishte firmosur nga udhëheqësi i regjimit komunist, Enver Hoxha. Vetëm dy ditë më vonë, më 4 mars 1946, Atë Daniel Dajani dhe të dënuarit e tjerë u pushkatuan në varrezat e Rrmajit në Shkodër. Ekzekutimi i tyre u bë një nga episodet më të njohura të persekutimit të klerit katolik në Shqipëri gjatë viteve të para të regjimit komunist. Siç ka dëshmuar dom Tom Laca: “Nuk u dridhej buza të dënuarve e nuk u shtrëngohej zemra”. Pasi ishin rrëfyer, arritën në vendin e ekzekutimit dhe të gjunjëzuar në baltë morën me nderim Kungimin e shenjtë.
FJALËT E FUNDIT
Ishte agimi i 4 marsit 1946 dhe Atë Dajani ishte pak më shumë se 40 vjeç. Përpara se breshëria e automatikëve të zbrazej mbi të, fali, ashtu si i Kryqëzuari, me këto fjalë: “I fali të gjithë ata që më kanë bërë keq. Jam i gëzuar që po vdes i pafajshëm” e më pas la porosinë e fundit: “Prindërit e mi [nëna pasi i ati i kishte vdekur] apo të afërmit t’i japin të holla Dom Zef Shllakut për të kremtuar dy Meshë”. E aty nën hijen e dy çinarëve të mëdhenj te varrezat e Rrmajt ra, ashtu si e ka përcaktuar Imzot Frano Illia, martir i mirëfilltë i fesë, duke merituar, siç nuk ka hezituar të pohojë Atë Gjergj Vata, kurorën e shenjtërisë e të lavdisë. Pas rënies së komunizmit, Kisha Katolike nisi procesin për njohjen e martirëve shqiptarë të vrarë gjatë regjimit. Më 10 nëntor 2002 u shpall hapja e procesit dioqezan për lumnimin e tyre. Njoftimi u bë nga kardinali Crescenzio Sepe gjatë një kremtimi të Eukaristisë në katedralen e Shkodrës.
MARTIRËT E KISHËS
Pas një procesi të gjatë studimi dhe dokumentimi historik, më 5 nëntor 2016 u shpall lumnimi i 38 martirëve shqiptarë. Ceremonia u zhvillua në sheshin para Katedrales së Shën Shtjefnit në Shkodër dhe përfaqësonte një moment të rëndësishëm për Kishën Katolike dhe për kujtesën historike të vendit. Mes tyre ishte edhe Atë Daniel Dajani, i njohur tashmë si një nga martirët e fesë në Shqipëri. Sot emri i Daniel Dajanit përmendet si simbol i qëndresës shpirtërore dhe i sakrificës për besimin. Jeta dhe martirizimi i tij janë pjesë e historisë së përndjekjes së fesë në Shqipëri gjatë periudhës komuniste. Figura e tij mbetet një kujtesë e një kohe kur shumë klerikë, intelektualë dhe besimtarë u përballën me persekutim për shkak të bindjeve të tyre fetare dhe morale. Në këtë kuptim, historia e Daniel Dajanit nuk është vetëm historia e një kleriku, por edhe një pjesë e rëndësishme e historisë së Shqipërisë së shekullit XX.
