Kudret Kokoshi, ishte jurist, poet, përkthyes, intelektual i formuar në Perëndim, një personalitet shumëdimensional që iu përkushtua gjithë jetës çështjes kombëtare dhe u përball me diktaturat më të egra të shekullit të kaluar.
Kokoshi është një nga figurat më komplekse dhe njëkohësisht më pak të njohura të historisë shqiptare të shekullit XX, një personalitet që ndërthur në mënyrë të rrallë dimensionin juridik, letrar dhe atdhetar. Jeta e tij përfaqëson fatin e një brezi intelektualësh që, pavarësisht formimit perëndimor dhe idealeve kombëtare, u përballën me persekutime të njëpasnjëshme nga regjime të ndryshme. Ai lindi më 18 shtator 1908 në Vlorë, në një kohë kur Shqipëria ishte ende në proces të konsolidimit si shtet. I pajisur me një inteligjencë të spikatur dhe një etje të fortë për dije, Kokoshi kreu studimet e mesme dhe të larta në Itali, ku përfundoi drejtësinë dhe fitoi gradën doktor i shkencave juridike.
Paralelisht, ai ushqeu një pasion të thellë për letërsinë, duke studiuar edhe në këtë fushë dhe duke përvetësuar disa gjuhë të huaja, përveç italishtes që e zotëronte në mënyrë të shkëlqyer. Megjithëse kishte mundësi të sigurta për të ndërtuar një karrierë në Perëndim, ai vendosi të kthehej në Shqipëri në vitin 1934, në moshën 26-vjeçare, duke zgjedhur të kontribuonte për vendin e tij. Fillimisht ushtroi profesionin e avokatit në Vlorë, ndërsa më pas u emërua në detyra të rëndësishme në sistemin e drejtësisë: ndihmësgjyqtar në Bilisht dhe Pogradec, gjykatës në Korçë, Shkodër dhe Tiranë, dhe më 1941 kryeprokuror në Prizren, në një periudhë të ndërlikuar historike për kombin shqiptar. Angazhimi i tij nuk mbeti vetëm në fushën juridike. Ai u përfshi aktivisht në rezistencën antifashiste. Më 28 nëntor 1942, në Prizren, ai mori pjesë në një demonstratë antifashiste, ku u përlesh me forcat pushtuese dhe mbeti i plagosur. Në vitin 1943 u bë një nga figurat kryesore të Ballit Kombëtar, si ideolog dhe orator, ndërsa në gusht të atij viti mori pjesë në Konferenca e Mukjes, një përpjekje për bashkimin e forcave shqiptare kundër pushtuesve.
INTERNIMI NË KAMPET NAZISTE
Në vitin 1944, ai u zgjodh kryetar i Komitetit të Rinisë Intelektuale të Kosovës, një strukturë e lidhur me Lidhja e Dytë e Prizrenit. Por veprimtaria e tij kombëtare e vendosi përballë rreziqeve të mëdha. Në maj të po atij viti, u arrestua nga forcat naziste dhe u internua fillimisht në Prishtinë e më pas në kampin famëkeq të Mauthausen. Ai përjetoi tmerrin e kampeve të përqendrimit, nga ku u lirua në fund të vitit 1944, i sëmurë dhe i rraskapitur. Vlonjati I angazhuar në forcat e Ballit Kombëtar ishte arrestuar në Kosovë nga gjermanët dhe ishte mbajtur fillimisht në kampin e Prishtinës e më tej në kampet e vdekjes në kufirin austro-hungarez. Në një intervistë dhënë shkrimtarit dhe poetit Visar Zhiti në vitin 1991 pak kohë para se të ndërronte jetë Kudret Kokoshi kishte treguar edhe për përjetimet e tij në kampet naziste dhe se si kishte arritur të dilte i gjallë prej andej. “… Në pyjet e Austrisë kam punuar si rob, por një mjek gjerman ma shpëtoi jetën. Duke qenë ai mik i Krist Malokut, me nderonte dhe mua për poezitë që kisha botuar revistave e shkrimet e mia për Lasgushin. Vjen ushtria ruse dhe unë operohem nga konxhelamenti i këmbës….”.
BURGOSJA NGA DIKTATURA KOMUNISTE
Edhe pas përvojës dramatike në kampet e nazistëve gjermanë, Kudret Kokoshi nuk zgjodhi të qëndronte në Perëndim, por u kthye sërish në Shqipëri. Por fati i tij mori një kthesë tjetër tragjike. Në qershor 1945, ai u arrestua nga regjimi komunist dhe u dënua fillimisht me vdekje si drejtues i Ballit Kombëtar, dënim që më pas iu kthye në 25 vite burg. Më 5 qershor 1945 ai u arrestua nga qeveria komuniste dhe u dënua me vdekje për veprimtari antishtetërore në organizatë. Mbetet model avokatie mbrojtja e tij ndaj akuzave të pa baza, duke recituar në gjyq poezitë që kishte shkruar kundër fashizmit e nazizmit gjatë viteve të luftës dhe duke cituar organet publicistikë ku i kishte publikuar ato. Megjithatë e dënuan pafajësisht me pushkatim, si shumë e shumë intelektualë të shquar nacionalistë, që luftonin për një Shqipëri të fortë e të bashkuar me Kosovën. Për arsye të kërkesave mbarëshqiptare (veçanërisht prej Prizrenit) që t’i falej jeta këtij intelektuali e atdhetari të mirëfilltë, dënimi me pushkatim iu kthye në burgim të përjetshëm e, më vonë, në 21 vjet burg. U lirua nga burgu më 1964. Ai vuajti për 19 vite në burgun famëkeq të Burrelit, një nga simbolet e represionit komunist, duke u liruar vetëm në vitin 1964. Vuajtjet e privimet nuk iu ndanë ndonjëherë, por poeti atdhetar i përballoi me një optimizëm që u jepte zemër edhe atyre që i ndodheshin afër. Kudret Kokoshi ndërroi jetë më 26 prill 1991, duke mos e provuar zhgënjimin prej “demokracisë” neokomuniste, që do ta kishte tronditur sërish shpirtin e tij të ndjeshëm poetik. Trashëgimia e tij letrare është e pasur në poezi “Drithmë Jete”, si edhe në shkrime me vlera të spikatura intelektuale e sociologjike.
KRIJIMTARIA LETRARE DHE PËRKTHIMI
Përtej përndjekjeve, Kudret Kokoshi mbetet një figurë e rëndësishme e kulturës shqiptare. Ai u shqua si kritik letrar, përkthyes dhe poet. Në vitet ’30 ai ishte ndër të parët që analizoi dhe vlerësoi veprën e Lasgush Poradeci, duke dëshmuar një sens të hollë kritik dhe një kuptim të thellë të letërsisë. Po ashtu, kontribuoi në përkthimin dhe promovimin e letërsisë shqiptare jashtë vendit. Si poet, ai u dallua veçanërisht në krijimtarinë atdhetare. Poezitë e tij, të mbushura me ndjenjë dhe idealizëm, u përhapën në mënyrë të heshtur edhe në burgjet komuniste, ku mësoheshin përmendësh nga të burgosurit politikë si një formë rezistence shpirtërore. Studiuesi Robert Elsie e përmend atë si një ndër figurat e rëndësishme të letërsisë shqiptare të periudhës para komunizmit, duke theksuar fatin e tij tragjik si i burgosur fillimisht nga nazistët dhe më pas nga komunistët. Kudret Kokoshi është shquar edhe si aktivist shoqëror, futbollist me skuadrën e Vlorës, kritik letrar, përkthyes dhe poet. Në fushën e kritikës, duhet përmendur “Antologjia e letërsisë shqipe”, përkthime nga shqipja në italisht të autorëve përfaqësues të letërsisë shqipe. Në vitet ’30- të, ai është dalluar edhe si kritik letrar dhe shoqëror. Ai është i pari që ka analizuar dhe vlerësuar veprën e kolosit të poezisë shqiptare Lasgush Poradecit, po ashtu ka botuar në “Bota e Re”, në gusht të vitit 1940, mendime për gjuhën letrare etj.. Veçanërisht Kudret Kokoshi është shquar si poet, kryesisht në poezinë atdhetare. Kudret Kokoshi ndërroi jetë më 26 prill 1991, në një moment simbolik për Shqipërinë, kur regjimi komunist po binte dhe vendi po hynte në një epokë të re. Ai pati fatin të shihte fundin e sistemit që e kishte dënuar dhe përndjekur për dekada. Figura e tij mbetet sot një simbol i qëndresës intelektuale dhe morale. Jeta e Kudret Kokoshi është dëshmi e një përkushtimi të palëkundur ndaj atdheut, kulturës dhe lirisë, duke e vendosur atë ndër personalitetet që meritojnë një vend të veçantë në historinë shqiptare.
Internimi në kampet naziste, shënimi që la Kudret Kokoshi
Në librin poetik të Kudret Kokoshit, “Dridhmë jete” botuar pas vdekjes, gjejmë dy poezi që ai i ka krijuar në atë kamp të tmerrshëm nazist, ku po veçojmë poezinë Vjena. Në fund të kësaj poezie Kudret Kokoshi ka lënë edhe këtë shënim: “Më 1944 qyteti i Vjenës kish gati 2 milion të internuar dhe robër lufte, të keq të ushqyer me 250 gramë buke në 24 orë, të veshur me lecka dhe të munduar në punë, për 10-12 orë në ditë, vuanin aq, sa fjala dhe penda nuk mund ta përshkruajnë…”
Oh, kjo ësht’ Vjena, që ëndërova prore,
Vjena plot jetë e gaz, ku tingëlloi
e Strauss-it’ harmonia?
Jo, kjo s’ësht’ Vjena e netëve gazmore, Vjena e Schubert-it, që gjithnjë lëmoi ëmbël ndjesit’ e mia!
T’urrej dhe të mallkoj, fatal qytet
Ku dergjen n’mjerim turmat njerzore,
Ku s’ka më këngë e jetë
Ti nuk je Vjena, por Xhehnemi vet
Ku skllevër, ne jetojm’ një jet’ mizore, Një jetë që s’ësht’ jetë.
Vjenë 1944, në fushën e përqëndrimit
