Qytetarët pritet të fitojnë një të drejtë të re: të kërkojnë kompensim nga shteti për dëmet shëndetësore të shkaktuara nga ndotja e ajrit. Kjo pritet të përfshihet në ndryshimet e propozuara në ligjin “Për mbrojtjen e cilësisë së ajrit në mjedis”, aktualisht në konsultim publik.
Sipas Ministria e Mjedisit, për herë të parë njihet ligjërisht e drejta për kompensim në rastet kur autoritetet shkelin, me dashje ose nga pakujdesia, rregullat për mbrojtjen e ajrit dhe kjo sjell pasoja në shëndetin e qytetarëve. Procedurat konkrete për përfitimin e këtij kompensimi do të përcaktohen me vendim të Këshilli i Ministrave.
Relacioni i projektligjit evidenton mangësi të shumta në kuadrin aktual, veçanërisht në monitorimin e cilësisë së ajrit, përcaktimin e metodologjive dhe ndërhyrjen kur tejkalohen normat e ndotjes. Ndërkohë, sipas standardeve të Organizata Botërore e Shëndetësisë, në disa qytete niveli i ndotjes arrin deri në disa herë mbi kufijtë e lejuar.
Aktualisht, monitorimi i ajrit është i përqendruar kryesisht në Tiranë, ku stacionet matin kryesisht ndotjen nga trafiku përmes treguesve si PM10, PM2.5 dhe NO₂. Projektligji i ri synon zgjerimin e këtij sistemi, duke përfshirë më shumë ndotës, krijimin e stacioneve të avancuara monitorimi dhe shtrirjen e rrjetit edhe në zonat rurale.
Megjithëse Shqipëria ka 59 stacione për monitorimin e ajrit urban, vetëm 9 prej tyre janë aktualisht funksionale dhe të përqendruara kryesisht në kryeqytet. Të dhënat nga Agjencia Kombëtare e Mjedisit tregojnë se ajri në Tiranë mund të jetë deri në 12 herë më i ndotur se normat e lejuara.
Ekspertët paralajmërojnë se ekspozimi afatgjatë ndaj ajrit të ndotur rrit ndjeshëm rrezikun për sëmundje të frymëmarrjes dhe probleme të tjera shëndetësore. Për këtë arsye, kërkohen masa më të forta nga autoritetet vendore, veçanërisht për menaxhimin e trafikut dhe shtimin e hapësirave të gjelbra.
