KASTRIOT KOTONI
Në programin e ministrit të Brendshëm, Ilia Garashanin të Serbisë më 1844, në të cilin ndër të tjera ky program për zgjerimin e Serbisë quhej “Naçertanija”. Sipas këtij programi serbomadh u ndoq një politikë antishqiptare. Mohimi, i luftërave të popullit shqiptar kundër robërisë osmane duke shpifur se “shqiptarët nuk ndërmorën asnjë tentativë të vetme për të hedhur poshtë zgjedhën osmane e se këta ishin bashkëpunëtorë të osmanllinjve, se ishin të privilegjuar dhe shpeshherë kanë luftuar kundër popujt të krishterë të Ballkanit.
-Përpjekja për t’i mohuar identitetin popullit shqiptar, i cili, siç thuhet edhe sot nga shkenca serbe, është pasardhës i disa fiseve barinjsh, që në kohët e reja arritën një farë kompaktësimi.
-Politika serbe ndaj Shqipërisë dhe lëvizjes kombëtare shqiptare u zhvillua nga pozita epërsie sipas këtyre parimeve.
-Asnjë aleancë në baza të barabarta me popullin shqiptar.
-Kontakte dhe bisedime vetëm nën tutelën dhe komandën serbe kryengritjet shqiptare dhe kërkesat e tyre.
-Përpjekja për ta armiqësuar pakicën serbe me shqiptarët dhe me kryengritjet e tyre.
-Përpjekja për ta armiqësuar pakicën serbe shqiptarët dhe me kryengritjet e tyre.
-Përpjekjet për aleancë antishqiptare me fqinjët.
Ishte e njëjta politikë, si dikur e kishte ndjekur edhe despoti i Serbisë në të kaluarën, që “duke e ruajtur vetëm interesat e tij të ngushta, nuk mori pjesë në luftërat e Skënderbeut kundër pushtetit Osman, edhe pse interesat e popullit serb e shtynin në atë drejtim”. Ishte ky despot që i mbylli rrugët e shtigjet Skënderbeut për të kaluar 15000 luftëtarë për në betejën e Varnës kundër osmallinjve në vitin 1444, në ndihmë të mbretit të Hungarisë dhe të Polonisë.
Kjo traditë qe vënë në veprim edhe nga Millosh Obrenoviç, i cili, megjithëse i ftuar nga Ali Pashë Tepelena, i cili i ofronte armë e të holla, nuk mori pjesë në luftërat e Ali Pashës më 1820-1822. Milloshi me politikën e tij të “dyfytyrësisë” gjoja “ndihmonte” në të holla kryengritjen shqiptaro-boshnjake dhe në anën tjetër furnizonte me ushqime ushtrinë osmane. Përfaqësuesi i Portës së Lartë të Stambollit i kërkonte Milloshit të ndërmjetësonte për t’u shuar kryengritja në mënyrë paqësore, ndërsa Milloshi duke qenë i gatshëm edhe për mënyrën e dhunës me armë, pyeste: A do të më lejonte Porta t’i detyroja shqiptarët dhe boshnjakët të nënshtrohen me armë? Po shteti serb, në zbatim të programit të Garashaninit, nga një anë ndiqte një politikë turkofile, me qëllim që me duart e Portës së Lartë të arrinte aneksimin e vendeve fqinjë. “Në të vërtetë i lutej Portës që ta lejonte Serbinë t’i bashkonte vetes Bosnjën, Hercegovinën, Malin e Zi dhe Shqipërinë Veriore”.
Mali i Zi, ndërsa vepronte si një principatë vasale e Serbisë, njëkohësisht merrej në mbrojtje nga Rusia cariste, e cila i jepte 1.000 dukate në muaj, shumë kjo që në vitin 1837 ia arriti në 9.000 dukate, që “të mos merrte pjesë në turbullirat apo kryengritjet e shqiptarëve kundër Portës”, kohë pas kohe edhe e ndërsente ndaj popullsisë shqiptare. Kështu në vitin 1838 Mali i Zi kaloi në sulm kundër Kelmendit, ku u thye. Më pas pasojnë pushtimi i Shpuzës dhe i Podgoricës në vitin 1843-1844, si dhe në vitet 1847- 1852-1854. Më 1861 pati sulme nga malazezët në Kernicë. I tillë ka qenë dhe rasti i një sulmi të organizuar nga ana e shtetit malazez, ku Oso Kuka, komandant i njësive vullnetare shqiptare, u gjend i rrethuar në një fortesë të ishullit Vraninë të liqenit të Shkodrës. Ai i vuri zjarrin fuçive të barutit, për të mos rënë i gjallë në duart e malazezëve.
ANTISHQIPTARIZMI
Mali i Zi ecte në të njëjtën udhë të antishqiptarizmit serbomadh dhe në vitin 1866 shpalli shkrirjen me shtetin serb. Po ashtu, Serbia më 1861 arriti marrëveshje verbale, me Greqinë pa dokument të nënshkruar ndërmjet Garashaninit dhe Rivjerit, ku së pari caktuan sferat e veprimtarisë së tyre në vijën: Ohër-Përlep-Velesh-Shtip-KretovëGornje, Xhuma-Stara Pllanina. Në Jug të kësaj vije do të punonin organet e agjenturës greke, në Veri të saj agjentët e Serbisë. U arrit edhe marrëveshja për copëtimin e Shqipërisë. Shqipërinë Veriore bashkë me rrethet e Durrësit dhe të Elbasanit, do t’i merrte Serbia, ndërsa Shqipërinë e Jugore me rrethet e Beratit dhe Korçës do t’i merrte Greqia. Edhe kjo marrëveshje qe bërë pa dokumente të nënshkruara. Ilia Garashanini përcaktoi veprimtarinë e agjenturës serbe e cila do shtrihej nga Durrësi, Elbasani, Ohri, Përlepi, Velesit, Shkupi, Kratovës, Xhumas në Veri gjer në Ballkan (Malet Ballkan). Agjentët grekë do të shtriheshin në qarqet e Beratit, Goricë, Manastir, Demir-Kapi, Radoviq, Razllog gjer në Jug të Maleve Ballkan. Shërbimi informativ i Beogradit kishte në qendër sektorin përkatës të propagandës politike në Ministrinë e Punëve të Jashtme, që e drejtonte Jovan Marinoviqi, udhëheqësi i zonës Veriore ishte Toma Kovaçeviçi, ndërsa i zonës Jugore ishte Matia Bani. Qendrën e udhëhiqte një këshill me tre veta. Tom Kovaçeviçi në zonën Veriore kishte 5 agjentë; kurse Matia Bani në zonën Jugore kishte 7 agjentë.
Këta agjentë mbanin pranë vetes njerëz të besuar (poverenikët), të cilët po ashtu mbanin rreth vetes njerëz të besuar, që quheshin “djelmoshat” (Momakët); ndërkaq në rajone e fshatra kishin edhe të besuar të tjerë, “Knetët”. E tërë kjo propagandë apo shërbim informativ ishte tepër sekrete e me karakter komplotist, ndërsa gati të gjithë agjentët paguheshin nga qeveria serbe. Agjentët operonin në territore të caktuara. Kështu, njëri nga agjentët e ushtronte veprimtarinë e tij në: Fushë të Kosovës, Prishtinë, Vuçiternë, Pejë, Gjakovë e në Prizren; një tjetër në JeniPazar, Mitrovicë, Rrozhajë, Bjelopojë, Senicë dhe tjetri në: Nish, Leskovc, Përkupë etj.. Në viset me popullsi të përzier caktoheshin agjentë të dorës së dytë e të paktë, se, përveç të tjerave, dihej se nuk do të mund t’i bënin për vete shqiptarët. Ilia Garashanini qysh në vitin 1844, e kishte dërguar në terren Stevan Verkoviçin me mision të posaçëm për të mbledhur të dhëna mbi Shqipërinë, si dhe për të vendosur kontakte me shqiptarët. Ai e kuptonte urrejtjen e shqiptarëve kundër Perandorisë Osmane, rrjedhimisht edhe gatishmërinë për të bashkëpunuar me popujt dhe shtetet ballkanike.
REKRUTIMET NË 1846
Ndër personat e parë me të cilët u vendos kontakti në vitin 1846 ishte prifti shqiptar Gaspër Krasniqi, i cili pastaj rektutoi të tjerë, ndër këta edhe kreun e Mirditës, Bibë Dodën. Gaspër Krasniqi takohet me Garashaninin dhe merr udhëzimet që të përshkunte të gjithë propagandën serbe në Mirditë dhe që të përgatiste kryengritjen sipas udhëzimeve të Beogradit. Planin ua kishte besuar tre personave. Dy prej tyre gjendeshin në Spaç dhe njëri në Orosh dhe kishin ndikim të madh në popull. Si të besuarin e vet Gaspri kishte caktuar një prift në Kalivor, i cili do ta përfaqësonte dhe do ta informonte rreth punës dhe organizimit të kryengritjes. Gaspri kishte shkuar në Shkodër dhe atje kishte takuar mikun e vet Dodmas, që kishte autoritet të madh në popull. Në fund Gaspri kërkonte që t’i dërgoheshin të hollat, si atij ashtu edhe Dodmasit. Matia Bani kishte propozuar që të hollat për agjentin e Shqipërisë t’ia dërgonte Vlladikës së Malit të Zi.
Madje nga Dubrovni-ku Matia Bani i kishte shkruar Gasprit për ta lajmëruar Bibë Dodënqë ai, siç ishin marrë vesh në Beograd, të dërgonte njeriun e vet në Cetinjë që të lidhte besë dhe aleancë me Vlladikën e Malit të Zi për luftë kundër Perandorisë Osmane. Kështu agjenti i Shqipërisë atëherë mori trajtim thuajse të veçantë, në krahasim me agjentët e tjerë. Ndërsa të tjerët merrnin apo duhej të merrnin më së shumti 100 talira në vit, agjentit të Shqipërisë i kishin caktuar 166 talira e 16 groshë, ose 4.000 groshë. Ndërkohë Vlladika malazes falënderonte Serbinë që krerët e Mirditës i kishte vënë në shërbim të Malit të Zi: “Sikur Serbia të mos kishte bërë asgjë për Malin e Zi, malazezët do të jenë obliguar t’i jenë mirënjohës përgjithmonë. Mirditorët janë trima e ne, ndër shekuj jemi gjakosur, tani e tutje do të jemi miq e shokë”. Pra, siç merret vesh se Gaspër Krasniqi luante rol të veçantë e me peshë në shërbim të Beogradit e të Cetinjës.
Në misionin e tij në Kalivore, në viset malore të Shkodrës, më 1850-1851. Ai pranë Bibë Dodës kishte caktuar edhe një nënagjent dhe një agjent. Si duket, në Kosovë nuk mundi ose nuk deshi të rekrutonte shqiptarë; të gjithë agjentët e këtyre territoreve ishin serb ose sllav. Agjenti i Serbisë për Prizrenin, Gjakovën e Pejën ishte Tone Simiçit, për Prishtinën, Gjilanin Vaso Gjeorgjeviç nga pakica serbe në Prishtinë, Joco Vuçiternaci, ndërsa për rrethin e Vuçiternës ishte Maksimi. Shërbimi sekret serb i financonte agjentët e tij. Edhe Mark Prokleshi, një burrë i ri rreth të 23-25 vjeçar, nga familja e trashëgimtarëve të krerëve të Mirditës, pas disa muajsh qëndrimi në Malin e Zi dhe në disa treva të tjera, shkon në nëntor të 1851 në Beograd, ku i dërgoi edhe një letër Vlladikës së Malit të Zi të Petar Petroviç Njegoshit.
Ai ishte nisur për tek gjenerali Kniqanin, por Franjo Zahu e dërgoi te Garashanini. Ky i fundit kishte dhënë udhëzime që Mark Prokleshi të trajtohej në mënyrë të posaçme e të ishin vigjilent ndaj tij. Marku vetë kishte premtuar se ishte në gjendje që të vinte në çdo kohë në dispozicion të Serbisë 2000 luftëtarë. Siç dihet ai me këtë rast ishte takuar edhe me princin e Serbisë, Aleksandër Karagjeogjeviçin. Më 1866 qeveria serbe vendosi lidhje me Naum Sidon, Franc Maurin slloven, si dhe me Xhelal pashë Zogun e Matit. Xhelali lëshoi deklaratë me shkrim dhe mori përsipër të organizoj një kryengritje në Shqipëri, gjithnjë në varësi të vullnetit dhe interesat serbomëdha në kohën e volitshme. Në misionin e tij antishqiptar Franc Mauri i cili kishte qenë prift katolik në Trieste, Dubrovnik, dhe në Sarajevë ia doli të vendoste kontakte me personalitet civile dhe klerike. Franci ia doli të përfshinte në bashkëpunim krerët shqiptarë, siç ishin:
Mirash Hasi, kreu i Hotit, Prenk Staka kreu i Kelmendit, si dhe krerët e Kastratit, Triepshit, Traboinës, e Grudës. Ai u shtrëngua “t’i bindte ata se në momentin e duhur do të ndihmoheshin nga Serbia, për t’u çliruar nga sundimi Osman”. Agjenti tjetër kryesor dhe shumë i aftë për Serbinë ishte Stojan Vezenkov. Ai vepronte aktivisht në Shqipëri në vitin 1867, i dërguar në mënyrë sekrete nga Stefan Binicki. Pesrson tjetër i dërguar për këtë qëllim ishte Hasan Koka nga Mati, njëri nga pasuesit kryesor të Xhelal Zogut të Matit.
KANALET AGJENTURORE
Nëpërmjet kanaleve të ndryshme agjenturore Beogradi thërriste krerët e veçantë lokalë nga Shqipëria për kontakte, “bisedë” e “marrëveshje” me qëllimin për t’i vënë ata në shërbimin e fshehtë të qeverisë serbe ndaj Shqipërisë. Kështu, më 3 shkurt të vitit 1866 në Beograd arritën 5 veta: Kurtaliu i Matit, i cili pas dy-tre ditësh vdiq dhe u varros si “turk”, Ahmet Xhetani nga fshati Derjan, Zahir Isufi nga Macukulli, Mer Koleci nga Selita dhe Hasan Beu nga Dibra e Epërme. Këta shqiptarë që u kthyhen në Shqipëri më 23 gusht, kishin dhënë besën se do të luftonin bashkë me Serbinë. Ndërkohë në Beograd arriti Leka plak, vëllai i tij dhe djali, Prenka, nga Podgorica. Këta i japin besën se nuk do të luftojnë kundër Malit të Zi, bullgarëve, grekëve dhe se do të bashkëpunojnë me Serbinë. Të pagëzuarve u jepeshin dhurata të ndryshme dhe shpërblim 250 dukate. Domethënia e kësaj bese ishte: neutralizimi i qëndresës shqiptare para vërshimit të pritshëm serbo-malazez e greko-bullgar.
Në tetor të vitit 1867 nga shërbimi sekret serb u dërgua në Shqipëri Bojiçi, ish-oficer austriak i veshur me kostum vllehësh dhe si njeri apo vëllai i Stojan Vezenkovit. Bojiçi kishte për detyrë të vendoste kontakte me persona të caktuar shqiptarë të dërgonte në Serbi 7-8 ose feudalë shqiptarë për të zhvilluar bisedime, ndërsa ai vetë duhej të qëndronte deri në shkurt të vitit 1868 dhe ta përshkruante Shqipërinë nga ana ushtarake. Një nga agjentët serbë në memoaret e tij kishte shkruar në vitin 1866 se shqiptarët “shpeshherë e kishin sjellë Perandorinë Osmane në buzë të greminës”, se “pavarësinë e çmojnë mbi çdo gjë, se gegët popullojnë përveç Shqipërisë së Mesme dhe Veriore, edhe Serbinë e Vjetër (Kosovën), pastaj territorin rreth Lugiunës së Moravës e Toplicës, gati gjer në kufijtë e Serbisë”, se “Pushteti Osman gati nuk ndihet fare ndër shumë vise të Gegërisë… Gegëria numëronte 1.000.000 banorë, ndërsa prej viseve malore të saj mund të dilnin rreth 150.000 luftëtarë… çështja Konfidenciale duhet të mënjanohet nga programi i agjentëve.
Populli shqiptar mund të bëhet vetëm në emër të luftës për pavarësi”. Gjoka Simiç i bazuar në të dhëna të tilla, në artikullin e tij “Mbi Shqipërinë”, shkruan ndër të tjera se në Shqipëri, pikërisht “në këtë vend në kohë të ndryshme u shfaqën aso lëkundjesh, që disa herë e tundën Perandorinë Osmane që nga themelet” e se “në disa rrethana, m’u këtu do të përgatitet vdekja e saj, e afërme”, se shqiptarët nuk kanë ardhur si turku nga Azia, ai është i lidhur me atdheun e tij”. Ilia Markoviçin e Uzhincës më 1871 shkruante se e kishte dërguar në Kosovë Këshilli regjencial me detyrë që t’i dërgonte Ali Agë Galiçit në Rozhajë dhe Ibrahim Zaimit në Pejë nga 50 dukatë dhe nga “një revole”. Aliu premtoi se do t’i përgatiste 3000 luftëtarë, ndërsa Ibrahimi 200 luftëtarë dhe së bashku të bëheshin aleatë me ushtrinë serbe, kur të vinte koha e fillimit të luftës. Rajoviçi nga Stambolli theksonte se kapiten Marku i vëllai i Bibë Dodës, mund t’i shërbente Serbisë dhe propozonte t’i jepeshin ca të holla me rastin e nisjes për në rrugën Stamboll-Manastir. Kështu Serbia u fut në lidhje me Markun, pasi u sigurua se ai ishte kundër Portës së Lartë. Përfaqësuesi kryesor serb në Stamboll K.Magazinoviçi nga Beogradi, vendosi lidhje me kapiten Markun duke i dhënë 70 dukate për udhëtimin në fjalë, kryesisht për bashkëpunimin me Serbinë.
Metastazat e shërbimit të fshehtë serb, duket se ishin futur thellë në Mirditë. Duket se edhe në Mat, ashtu si në Mirditë, përmes Xhelal Zogut dhe Hasan Kokës, ishte krijuar një çerdhe e rëndësishme e spiunazhit serb. Madje Hasan Koka ishte vënë në lidhje edhe me “diplomatin” rus në Stamboll, z. Hitrov prej ku informonte në vitin 1873 se shqiptarët “dëshirojnë të ndezin zjarrin”. Shërbimi informativ serb kishte zhvilluar bisedime me gjeneralin rus Ignjatiev, që një pjesë të bazës materiale rreth organizimit të veprimtarisë diversive ta merrte Rusia, e cila Serbinë e kishte si avanpost në kuadrin e strategjisë së vet ndaj Ballkanit. Terreni agjenturor në Shqipëri më në fund është përgatitur përpara 200 vjetësh, si të thuash është hedhur ajo farë e tradhtisë kombëtare të shqiptarëve kundër interesave të tyre e tani në gjyqin e Hagës serbët po korrin fitoren e radhës.
