nga Azgan Haklaj
Lisi i Madh i Mitit dhe Heroizmit Njerëzor!
Një rrënjë në kujtesë.
Një trung në histori.
Një kurorë mbi njerëzimin.
Nëse të gjitha mitet, eposet, legjendat dhe figurat e mëdha të heroizmit njerëzor do t’i mblidhnim në një rrëfenjë të vetme, do të zbulonim një nga të vërtetat më të thella të shpirtit njerëzor: popujt, edhe kur ndahen nga oqeane, male, shkretëtira, gjuhë e mijëvjeçarë, kanë ngritur në qiellin e kujtesës së tyre figura që luftojnë të njëjtën betejë të përjetshme — betejën kundër harresës, vdekjes, padrejtësisë dhe robërisë së shpirtit.
Kështu do të shfaqej para nesh Lisi i Madh i Mitit dhe Heroizmit Njerëzor: një pemë madhështore, rrënjët e së cilës treten në terrin e zanafillave, trungu ngrihet mbi shekujt e qytetërimeve, degët përqafojnë kontinentet dhe kurora e saj shtrihet mbi horizontin e pafund të përfytyrimit njerëzor. Nuk është një pemë e një historie të vetme, as një trung që fshin veçantitë e popujve, por një metaforë e madhe e kujtesës njerëzore, ku çdo qytetërim ruan rrënjët e veta, çdo popull këndon me zërin e tij dhe çdo epokë lë në lëvoren e kohës shenjat e përpjekjes për të kuptuar botën, për të mbrojtur jetën dhe për t’i dhënë kuptim ekzistencës.
Sepse njeriu nuk është mjaftuar kurrë vetëm me të jetuarit; ai ka dashur të dijë prej nga vjen, çfarë e pret përtej vdekjes, pse duhet të luftojë, kujt duhet t’i qëndrojë besnik dhe çfarë duhet t’u lërë pasardhësve të vet. Nga këto pyetje të mëdha kanë lindur perënditë, heronjtë, gjysmëperënditë, luftëtarët e pavdekshëm në këngë dhe udhëtarët e guximshëm drejt së panjohurës.
Në rrënjët më të thella të këtij Lisi gjenden përpjekjet e para të njerëzimit për t’i dhënë formë universit, për të shpjeguar lindjen e jetës dhe për të vendosur njeriun përballë madhështisë së së panjohurës. Aty qëndrojnë himnet e shenjta të Vedave indiane, ndër dëshmitë më të hershme të traditës letrare e shpirtërore të nënkontinentit indian, ku kozmosi, hyjnitë si Indra e Agni, flijimi dhe rendi moral e kozmik i Dharmës krijojnë një univers ku njeriu kërkon të kuptojë vendin e vet.
Pranë tyre, në Mesopotaminë e lashtë, Gilgameshi, mbreti i Urukut, përballet me një plagë që as fuqia, as lavdia dhe as madhështia e tij nuk mund ta mbyllin: vdekjen e mikut të tij të ngushtë, Enkidut. Pikërisht kjo humbje e shndërron mbretin në një kërkues të së vërtetës drejt kufijve të botës së njohur për të gjetur sekretin e jetës së përjetshme. Përmes këtij udhëtimi, ai zbulon se madhështia e njeriut nuk matet vetëm me kohëzgjatjen e jetës, por me atë që ndërton, me lidhjet që krijon dhe me gjurmën që lë pas.
Më tej, në mitologjinë nordike, ngrihet figura enigmatike e Odinit — zotit të urtësisë e luftës që flijon njërin sy te pusi i Mimir-it (burimi i urtësisë) dhe varet për nëntë net i shpuar nga shtiza e vet në Yggdrasil, Pemën Botërore që lidh të gjitha botët deri te përplasja e madhe e Ragnarök-ut (fundit të botës), për të zbuluar sekretin magjik të runave. Kjo zanafillë gërshtohet me traditën kineze të Pangu-t që ndan qiellin nga toka dhe të Sun Wukong-ut, Mbretit Majmun nga “Udhëtimi në Perëndim” që sfidon rendin qiellor për liri; me dritën e hyjneshës diellore Amaterasu në “Kojiki”-n e Japonisë; si dhe me “Popol Vuh” të traditës majane të K’iche’-ve, ku vëllezërit binjakë Hunahpu dhe Xbalanque përmbysin forcat e nëntokës në Xibalba (botën e nëndheshme). Këto botë dëshmojnë nevojën e thellë të njeriut për të krijuar një gjuhë që shpjegon misterin e ekzistencës.
Nëse rrënjët e Lisit ushqehen nga misteri i zanafillës, trungu i tij i madh forcohet nga marrëdhëniet që i japin jetës dinjitet: vëllazëria, besnikëria, fjala e dhënë, detyra dhe gatishmëria për të sakrifikuar veten për tjetrin. Në mitologjinë greke, Dioskurët, Kastori dhe Poluksi, ndajnë jetën dhe botën e nëndheshme nga dashuria vëllazërore. Një jehonë e fuqishme e këtij ideali dëgjohet te Muji dhe Halili të Eposit tonë Shqiptar të Kreshnikëve, të ushqyer me qumështin e Zanave, ku nderi, besa, lidhja vëllazërore dhe mbrojtja e Jutbinës përbëjnë boshtin e ekzistencës.
Në këtë univers, shkëmbi bëhet qëndresë, mali bëhet atdhe dhe lahuta bëhet zëri që i reziston harresës. Pranë tyre qëndron stoik Gjergj Elez Alia, i rrënuar nga nëntë plagët e nëntë vjet vuajtje, i cili ngrihet përballë Balozit të Zi sepse dinjiteti i tij nuk pranon të dorëzohet para së keqes. Këtu heroizmi merr trajtën më njerëzore: heroi nuk është ai që nuk njeh dhimbjen, por ai që nuk lejon që dhimbja t’ia shuajë detyrën.
Ky trung lartësohet më tej në eposin gjermanik “Kënga e Nibelungëve” me trimërinë e Zigfridit që mposht dragoin, arin e mallkuar dhe stuhinë e hakmarrjes së Krimhildës; në “Shahnameh”-un e poetit persian Ferdousi me forcën e tragjedinë e Rostamit; në “Mahabharata” ku Arjuna merr nga Krishna mësimin mbi detyrën dhe ndërgjegjen shpirtërore; te legjenda keltike e Mbretit Artur dhe kalorësve të Tryezës së Rrumbullakët në kërkim të Graalit të Shenjtë; te bogatyrët (heronjtë mbrojtës) sllavë si Ilya Muromets; si dhe te heroi polinezian Māui, i cili me grepin e tij magjik tërheq ishujt nga oqeani dhe zbut diellin për njerëzimin.
Në degët më të larta e të lulëzuara të Lisit, ku era e historisë përplaset me qiellin e legjendës, heroi bëhet udhëtar, kalorës, themelues e mbrojtës i të dobëtve. Rolandi në grykën e Roncesvalles përfaqëson stoicizmin e papërkulur që i bie bririt Olifant me shpatën Durendal në dorë për nderin e mbretit e atdheut; ndërsa Sidi (El Cid Campeador), trimi i dëbuar spanjoll, e shtrin lavdinë deri atje sa edhe trupi i tij pa jetë mbi kalin Babieca udhëheq ushtrinë drejt fitores.
Pranë tyre lartësohen udhëtimi pafund i Odiseut për t’u rikthyer te rrënjët në Itakë përmes durimit e zgjuarsisë; përballja e Beowulf-it me Grendelin dhe dragoin e fundit për të mbrojtur popullin e vet; ngritja e Sundiata Keitës të Perandorisë Mali nga pengesat e fëmijërisë në udhëheqës të madh afrikan të ruajtur nga griotët (rrëfyesit e ruajtësit e traditës gojore); udhëtimi tragjik e madhështor i Eneas në “Eneidën” e Virgjilit — heroit që largohet nga Troja e djegur duke mbajtur mbi shpinë të atin, Ankizin, dhe për dore të birin, Askanin, duke bartur kështu mbi supe e në duart e veta të kaluarën dhe të ardhmen për të themeluar djepin e qytetërimit romak; si dhe historitë e pasura të ujkut e korbit nga mitologjia e popujve vendas të Amerikës.
Kështu, në këtë ndërthurje të trimërisë me përgjegjësinë, të forcës me nderin dhe të kujtesës me këngën, Eposi ynë hyn në dialog me botën e madhe të eposeve njerëzore. Ashtu si Gilgameshi kërkon kuptimin e jetës, ashtu si Odini e paguan dijen me sakrificë, ashtu si Rolandi e Beowulf-i njohin çmimin e qëndresës dhe ashtu si Sundiata jeton brenda kujtesës komunitare — ashtu edhe kreshniku ynë përballet me kufijtë e forcës dhe të fatit.
Por Muji mbetet Muji, Halili mbetet Halili dhe Gjergj Elez Alia mbetet Gjergj Elez Alia. Madhështia e tyre nuk kërkon t’i bëjë të tjerë për t’u bërë pjesë e njerëzimit; përkundrazi, ata e pasurojnë trashëgiminë botërore pikërisht sepse vijnë nga një traditë e veçantë, me rrënjët e veta të thella në gjuhën dhe përfytyrimin e popullit tonë. Kjo është e vërteta e madhe e kulturës universale: njerëzimi nuk bëhet më i pasur duke i shndërruar të gjithë popujt në një zë të vetëm, por duke i lejuar secilit të këndojë me zërin e vet.
Dhe zëri ynë këtu është lahuta. Është kënga që ngrihet mbi male, jehona që përshkon kullat, fjala që kalon nga etërit te bijtë dhe nga bijtë te brezat që vijnë. Sepse trashëgimia nuk mbrohet duke e mbyllur në një vitrinë muzeale, por duke e njohur, kënduar, studiuar dhe bërë pjesë të vetëdijes së brezave të rinj.
Në fund të këtij udhëtimi të madh drejt Trojeve të Jutbinës, ku rrënjët e lashta takojnë degët e lulëzuara, kuptojmë se asnjë hero nuk është i pavdekshëm në trup, por disa bëhen të pavdekshëm në kujtesë. Mbetet vepra, mbetet fjala, mbetet kënga dhe shembulli që zgjedhim të ruajmë. Kjo vepër, Eposi i Kreshnikëve, është pikërisht tingulli shqip i këtij Lisi të madh botëror. Dhe kur lahuta të nisë këngën në kullat e larta pranë Lisave të moçëm, le të dëgjojmë jo vetëm jehonën e shpatave, por edhe përgjigjen ndaj pyetjes së përjetshme: se për sa kohë të këndohet shqip, atdheu, besa, nderi dhe burrëria do të jehojnë të pashlyeshme në kurorën e pafundme të njerëzimit. 
