nga Bujar Leskaj
Akti normativ i fundvitit, i miratuar nga qeveria, nuk përfaqëson një reflektim politik mbi gjendjen ekonomike dhe sociale të vendit. Përkundrazi, ai konfirmon në mënyrë të qartë një model qeverisjeje që ka zgjedhur të administrojë pasojat e keqqeverisjes së vet, duke shmangur çdo përgjegjësi dhe duke shtyrë në kohë problemet reale të qytetarëve shqiptarë. Me këtë Akt Normativ del sërish në pah filozofia e qeverisjes së këtyre 12 viteve: mungesë vizioni, kapje e shtetit, përdorim klientelist i parasë publike dhe një përbuzje e hapur ndaj shtresave më të dobëta të shoqërisë. Ky akt normativ nuk korrigjon asgjë, nuk reformon asgjë dhe nuk i shërben askujt tjetër përveç vetë pushtetit.
Qeveria e mbështet nxjerrjen e akteve normativ në nenin 101 të Kushtetutës, i cili lejon nxjerrjen e akteve normative me fuqinë e ligjit vetëm në raste nevoje dhe urgjence. Ky nen ka karakter përjashtimor dhe nuk mund të interpretohet në mënyrë të zgjeruar, pasi përbën një përjashtim nga rregulli themelor kushtetues sipas të cilit ligji i buxhetit, miratohet nga Kuvendi.
Përdorimi i aktit normativ për të ndryshuar buxhetin përbën shkelje të parimit të ndarjes së pushteteve, të sanksionuar në nenin 7 të Kushtetutës, si dhe të rolit ekskluziv të Kuvendit në miratimin dhe kontrollin e financave publike. Sipas Kushtetutës, buxheti i shtetit miratohet me ligj nga Kuvendi dhe çdo ndryshim thelbësor i tij duhet t’i nënshtrohet të njëjtës procedurë parlamentare, me debat, shqyrtim në komisione dhe transparencë publike. Akti normativ e anashkalon këtë proces dhe e redukton Kuvendin në një organ formal ratifikues, duke cenuar funksionin e tij kushtetues. Po ashtu, afati 45-ditor për miratimin e aktit normativ cenon parimin e sigurisë juridike, pasi nuk garanton kohë të mjaftueshme për shqyrtim të kujdesshëm, analiza të ndikimit fiskal dhe kontroll real parlamentar.
Ndryshimi i shpeshtë i buxhetit me akte normative përbën gjithashtu shkelje të parimit të ligjshmërisë në menaxhimin e financave publike, pasi buxheti është akt normativ vjetor me karakter programor dhe parashikues. Përdorimi i vazhdueshëm i akteve normative për rishikimin e tij e zhvesh buxhetin nga funksioni i tij planifikues dhe e kthen atë në një dokument të përkohshëm, të paqëndrueshëm dhe të varur nga vendimmarrja e ekzekutivit. Kjo praktikë bie ndesh me standardet e shtetit të së drejtës, dobëson kontrollin demokratik mbi financat publike dhe krijon një precedent të rrezikshëm për qeverisjen përmes përjashtimit dhe jo përmes ligjit.
Po kështu, rishikimi i buxhetit me akte normative cënon parimet e OECD-së dhe rekomandimet e vijueshme të FMN-së. Konkretisht në:
https://www.oecd.org/…/oecd-budget-transparency-toolkit…\ , kapitulli Kapitullin A.4 – “The supplementary budget”, thuhet se aktet me fuqi ligjore që ndryshojnë buxhetin duhet të jenë të rralla, të justifikuara dhe të kërkojnë miratim nga parlamenti; në Kapitullin C.3 – “Parliamentary approval of the budget”, theksohet se ndryshimet buxhetore gjatë vitit duhet të shqyrtohen dhe miratohen nga parlamenti, për të garantuar kontrollin parlamentar dhe transparencën e qartë etj.
Nga ana tjetër, në thelb, ky akt normativ nuk sjell asnjë ndryshim thelbësor në parametrat makroekonomikë të buxhetit. Vlera nominale e Prodhimit të Përgjithshëm Bruto mbetet e pandryshuar, duke treguar se qeveria nuk ka asnjë vlerësim të ri mbi ecurinë reale të ekonomisë. Po ashtu, nuk ndryshon as masa e deficitit buxhetor, e përcaktuar vetëm dy muaj më parë me aktin normativ të tetorit 2025. Ky fakt tregon se qeveria nuk ka ndërtuar asnjë politikë të re fiskale, por thjesht po kryen zhvendosje të brendshme fondesh për të mbuluar dështimet në zbatimin e buxhetit.
Në anën e të ardhurave, ato mbeten sipas parashikimeve të aktit normativ të tetorit, duke dëshmuar se qeveria nuk ka arritur as të mbledhë më shumë, as të korrigjojë politikat fiskale, as të adresojë informalitetin apo evazionin.
Ndryshe nga të ardhurat, në anën e shpenzimeve kemi rialokime të konsiderueshme, të cilat në vetvete janë tregues i një keqmenaxhimi të thellë. Edhe pse shpenzimet totale nuk ndryshojnë, brenda tyre vërehet një zhvendosje fondesh që nuk bazohet në prioritete zhvillimi apo nevoja sociale, por në emergjenca të krijuara nga vetë qeveria.
Rritja e shpenzimeve operative të qeverisjes qendrore me 54 milionë euro, ose 6.8 për qind, është një nga elementët më shqetësues të këtij akti normativ. Në një vend ku shërbimet publike vuajnë nga mungesa e fondeve, ku shkollat dhe spitalet kanë nevoja bazike të paplotësuara, ku mbështetja për fermerët dhe bizneset e vogla është minimale, qeveria zgjedh të rrisë shpenzimet operative të administratës. Edhe më problematik është fakti që kjo rritje nuk shoqërohet me transparencë. Nuk dihet se cilat institucione përfitojnë më shumë, për çfarë qëllimesh dhe me çfarë rezultatesh konkrete. Argumenti se një pjesë e këtyre fondeve shkojnë për skema mbështetëse, vendime gjyqësore apo Policinë e Shtetit nuk mjafton. Përkundrazi, ai kërkon sqarim të detajuar për çdo institucion buxhetor. Në mungesë të këtij sqarimi, mbetet e fortë dyshimi se qeveria nuk heq dorë nga lukset qeveritare, nga shpenzimet e panevojshme dhe nga kultura e administrimit të fryrë.
Një tjetër element problematik është alokimi i 12.3 milionë eurove shtesë për transferte të pakushtëzuara ndaj njësive të qeverisjes vendore, me përjashtim të Tiranës, me qëllim shlyerjen e detyrimeve të prapambetura. Ky vendim hap një debat thelbësor mbi përgjegjshmërinë fiskale të pushtetit vendor. Këto detyrime nuk janë krijuar nga fatkeqësi natyrore apo kriza të paparashikuara, por nga keqmenaxhimi, punësimet klienteliste, kontratat abuzive dhe mungesa e kontrollit financiar. Fakti që shumica dërrmuese e këtyre bashkive drejtohen nga e njëjta forcë politike që drejton qeverinë qendrore e bën edhe më të fortë perceptimin se kemi të bëjmë me një shpërblim politik për paaftësinë dhe abuzimin.
Në fushën sociale, shtesa prej 12.5 milionë eurosh për ndihmën ekonomike dhe paaftësinë është e kufizuar vetëm për shpërblimet e fundvitit. Nuk kemi asnjë reformë strukturore, asnjë përpjekje për të adresuar varfërinë e thellë, mungesën e minimumit jetik, përjashtimin social apo emigrimin masiv. Qeveria zgjedh të japë bonuse, jo të ndërtojë politika të qëndrueshme. Në këtë kontekst, duhet rikujtuar se dhjetëra amendamente sociale janë propozuar në kuadër të buxhetit 2026 dhe janë refuzuar sistematikisht, duke treguar mungesë vullneti politik për të mbështetur shtresat më në nevojë.
Akoma më e rëndë është situata e ish të përndjekurve politikë. Asnjë ndryshim në financim, duke ruajtur nivelin prej 14 milionë eurosh për vitin 2025. Me këto ritme, do të duhen më shumë se dy dekada për të shlyer detyrimin financiar ndaj kësaj shtrese të vuajtur të shoqërisë. Krahasimi me vitin 2013, kur u alokuan 30 milionë euro, është i pashmangshëm dhe tregon qartë braktisjen 12-vjeçare dhe premtimet e pambajtura të qeverisë aktuale.
Edhe fondi i rindërtimit mbetet i pandryshuar, pa asnjë informacion mbi ecurinë e projekteve, objektet në ndërtim dhe financimin për secilin prej tyre. Ky është një nga dështimet më të mëdha të qeverisë. Rindërtimi pas tërmetit të nëntorit 2019 duhej të ishte një proces i mbyllur brenda një ose dy vitesh, ashtu siç u premtua publikisht nga kryeministri dhe kryetari i Bashkisë së Tiranës. Sot, gjashtë vite më vonë, flitet për përfundim në vitin 2028. Kjo situatë ngre dyshime serioze për tenderime abuzive, klientelizëm, vonesa të qëllimshme dhe mungesë transparence në shpërndarjen e banesave për familjet e prekura.
Ulja e investimeve publike me 52 milionë euro është një tjetër tregues i qartë i dështimit në zbatimin e projekteve. Qeveria nuk kursen sepse ka optimizuar shpenzimet, por sepse nuk arrin të zbatojë projektet që vetë ka planifikuar. Mungesa e një liste të detajuar të projekteve që preken nga këto ulje e bën të pamundur vlerësimin real të ndikimit. Megjithatë, përvoja e viteve të fundit tregon se fondet vazhdojnë të përqendrohen kryesisht te rrugët dhe betoni, ndërsa sektorë si arsimi, shëndetësia, bujqësia, inovacioni dhe zhvillimi rural mbeten kronikisht të nënfinancuar.
Në fund, rasti i Albcontrol dhe çështja Becchetti janë shembulli më flagrant i kostos së arrogancës dhe korrupsionit qeveritar. Vetëm brenda dy muajsh, mbi 70 milionë euro janë derdhur nga buxheti i shtetit për të mbuluar pasojat e një vendimi arbitrazhi që dikur u minimizua publikisht. Qytetarët shqiptarë po paguajnë sot faturën e gabimeve politike dhe të mungesës së përgjegjësisë, ndërkohë që askush nuk mban përgjegjësi për dëmin e shkaktuar.
Ky akt normativ nuk adreson:
– krizën në shëndetësi dhe eksodin e mjekëve,
– kolapsin e arsimit dhe rënien e cilësisë,
– dështimin e arsimit profesional,
– braktisjen e bujqësisë dhe fshatit,
– varësinë e ekonomisë nga betoni dhe ndërtimi,
– rritjen e borxhit publik dhe mungesën e transparencës,
– koncesionet dhe PPP-të që po gërryejnë buxhetin për dekada.
Në përfundim, ky akt normativ nuk është një instrument për të përmirësuar jetën e qytetarëve. Ai është një dokument që dëshmon qartë se qeveria ka humbur orientimin strategjik, duke zgjedhur të mbajë gjallë një sistem klientelist dhe të menaxhojë pasojat e keqqeverisjes së vet. Është një buxhet pa vizion, pa drejtësi sociale dhe pa zhvillim, që i shërben më shumë mbijetesës politike sesa interesit publik.
