nga Prof.Dr.Pal Nikolli
Reforma territoriale – administrative e viteve 2014–2015 përfaqëson ndërhyrjen më të thellë strukturore në organizimin hapësinor të shtetit shqiptar pas viteve ’90. Ajo u konceptua dhe u promovua si një hap drejt modernizimit të qeverisjes vendore, rritjes së eficiencës administrative dhe përafrimit me standardet evropiane. Megjithatë, në analizë krahasuese me modelet evropiane të organizimit territorial, kjo reformë shfaq një hendek të dukshëm midis formës administrative dhe përmbajtjes funksionale të territorit.
Në planin formal, reforma reduktoi numrin e njësive të qeverisjes vendore, duke synuar krijimin e bashkive më të mëdha dhe më të qëndrueshme financiarisht. Ky proces u mbështet mbi argumentin e ekonomisë së shkallës dhe racionalizimit të shërbimeve publike. Por, ndryshe nga qasja evropiane e frymëzuar nga logjika NUTS, reforma shqiptare u fokusua kryesisht në bashkimin administrativ të njësive, pa ndërtuar paralelisht një analizë të thelluar të rajoneve funksionale, tregjeve lokale të punës dhe rrjeteve reale të ndërveprimit hapësinor.
Modelet evropiane tregojnë se ndarjet territoriale funksionale paraprijnë ato administrative. Në Shqipëri ndodhi e kundërta: kufijtë administrativë u ridizenjuan pa një kornizë të qartë funksionale, duke prodhuar bashki territorialisht të mëdha, por shpesh të fragmentuara në aspektin ekonomik, social dhe infrastrukturor. Në shumë raste, njësitë e reja administrative përfshinë zona që nuk ndanin as rrugë lidhëse efektive, as treg të përbashkët shërbimesh, as identitet funksional.
Një nga pasojat më të dukshme të reformës ishte dobësimi i konceptit të rajonit si hapësirë strategjike zhvillimi. Ndryshe nga vendet evropiane, ku rajoni (NUTS II) përbën boshtin e planifikimit territorial dhe të politikave të kohezionit, në Shqipëri qarqet mbetën një nivel i paqartë institucional, pa kompetenca reale dhe pa rol të qartë në zhvillimin ekonomik rajonal. Kjo ka kufizuar aftësinë e vendit për të përthithur në mënyrë efektive logjikën e politikave rajonale të Bashkimit Evropian.
Në aspektin hapësinor, reforma territoriale nuk adresoi realitetin e polarizimit ekstrem territorial. Boshti Tiranë – Durrës, i cili funksionon si rajoni më i integruar ekonomik dhe demografik i vendit, nuk u trajtua si një njësi funksionale metropolitane, por u fragmentua në disa bashki me plane zhvillimi të shpërndara dhe shpesh konkurruese. Kjo bie në kundërshtim të drejtpërdrejtë me përvojën evropiane, ku zonat metropolitane trajtohen si hapësira të veçanta planifikimi dhe qeverisjeje.
Një tjetër pasojë strukturore e reformës ishte rritja e distancës midis qytetarit dhe qeverisjes vendore, veçanërisht në zonat rurale dhe periferike. Bashkitë e mëdha, të ndërtuara mbi logjikë administrative dhe jo funksionale, e kanë bërë aksesin në shërbime më të vështirë për komunitetet e largëta, duke thelluar ndjenjën e margjinalizimit territorial. Në këtë aspekt, reforma, ndonëse synonte efikasitet, prodhoi efekte anësore që bien ndesh me parimin evropian të kohezionit territorial.
Në krahasim me modelet evropiane, mungesa më e madhe e reformës shqiptare 2014–2015 qëndron në mosintegrimin e analizës hapësinore dhe kartografike si bazë vendimmarrjeje. Ndërsa në BE hartat funksionale, treguesit statistikorë dhe analizat territoriale janë themeli i reformave, në Shqipëri harta u përdor më shumë si ilustrim sesa si mjet analitik.
Si konkluzion, reforma territoriale 2014–2015 përfaqëson një hap të rëndësishëm në rrafshin formal të administrimit, por një hap të paplotë në kuptimin evropian të organizimit territorial. Ajo modernizoi strukturën, por nuk modernizoi mënyrën e të menduarit për territorin. Pa ndërtimin e rajoneve funksionale, pa forcimin e nivelit rajonal dhe pa integrimin e analizës hapësinore në politikëbërje, pasojat e reformës mbeten të dukshme: pabarazi territoriale, qeverisje e fragmentuar dhe zhvillim i paekuilibruar.
Në këtë kuadër, përvoja evropiane sugjeron se çdo rishikim i ardhshëm i ndarjes territoriale shqiptare duhet të nisë jo nga numri i njësive, por nga funksionimi real i territorit, duke e kthyer hartën nga pasqyrë administrative në instrument strategjik zhvillimi.
==================
Shënime:
Bashkimi Evropian ka ndërtuar një kornizë të përbashkët analitike përmes sistemit NUTS (Nomenclature of Territorial Units for Statistics), i cili synon harmonizimin statistikor dhe krahasues të territoreve të vendeve anëtare, pa ndërhyrë drejtpërdrejt në sovranitetin administrativ të shteteve.
Sistemi NUTS përfaqëson një qasje funksionale ndaj territorit: ai nuk është një ndarje administrative strikte, por një instrument analitik dhe planifikues, i projektuar për të mundësuar krahasueshmëri, monitorim të zhvillimit rajonal dhe orientim të politikave të kohezionit. Përmes tre niveleve kryesore (NUTS I, II dhe III), territori evropian strukturohet në një mënyrë që reflekton shkallë të ndryshme zhvillimi, densiteti demografik, kapacitetesh ekonomike dhe integrimi funksional.
Sistemi NUTS, si instrument analitik i Bashkimit Evropian, nuk kërkon kopjim mekanik, por ofron një metodologji mendimi territorial që Shqipëria ende nuk e ka integruar plotësisht në politikat e saj të planifikimit dhe qeverisjes. Në kontekstin shqiptar, problemi kryesor nuk lidhet me mungesën e njësive administrative, por me mospërputhjen midis ndarjeve formale dhe hapësirave reale të funksionimit socio-ekonomik.
