nga Pal Nikolli
Në çdo rend kushtetues që pretendon të jetë parlamentar, ekziston një parim i thjeshtë, por themelor: pushteti nuk përqendrohet, ai shpërndahet. Kjo nuk është thjesht një formulë teorike e librave të së drejtës publike; është mekanizmi që mbron lirinë qytetare nga arbitrariteti. Kur ky mekanizëm fillon të zbehet, shteti rrëshqet nga balanca në dominim.
Thelbi i problemit nuk qëndron te një njeri apo një situatë konkrete, por te raporti midis dy institucioneve që, sipas logjikës së rendit parlamentar, duhet të qëndrojnë përballë njëri-tjetrit si kundërpeshë. Njëri drejton administrimin dhe zbatimin e normave; tjetri i krijon ato dhe kontrollon mënyrën se si ato zbatohen. Kur rolet ndërrohen ose kur njëra palë shndërrohet në hije të tjetrës, nuk kemi më ndarje funksionesh, por një deformim të arkitekturës kushtetuese.
Në një republikë parlamentare, qeverisja nuk ka kompetencë të prodhojë rregullin juridik në mënyrë të pavarur nga përfaqësimi popullor. Ajo ka detyrimin ta zbatojë atë me korrektësi. Ndërsa organi përfaqësues ka jo vetëm privilegjin e miratimit të ligjeve, por edhe instrumentin e kontrollit: interpelancën, komisionet hetimore, mocionet, përgjegjësinë politike. Këto nuk janë zbukurime procedurale; janë garanci kundër përqendrimit të fuqisë.
Filozofia politike na mëson se liria nuk humbet menjëherë; ajo zbehet gradualisht përmes normalizimit të dominimit. Montesquieu e konceptoi ndarjen e pushteteve si kusht për të shmangur tiraninë; doktrina moderne e kontrollit dhe balancës e ka forcuar këtë ide duke theksuar se secili pushtet duhet të ketë mjetet për të frenuar tjetrin. Kur ky frenim bëhet formal dhe jo real, sistemi kthehet në një fasadë.
Një shumicë parlamentare nuk është kartë e bardhë për përqendrim kompetencash. Legjitimiteti elektoral nuk e zhduk kufizimin kushtetues. Përkundrazi, sa më i fortë të jetë pozicioni politik i qeverisjes, aq më e domosdoshme bëhet pavarësia institucionale e organit ligjvënës. Përndryshe, kemi një zhvendosje nga republika parlamentare drejt një modeli ku pushteti rrjedh në një drejtim të vetëm.
Kjo nuk është thjesht debat juridik; është çështje e shëndetit demokratik. Nëse institucioni që përfaqëson sovranitetin popullor nuk ushtron autoritetin e tij, qytetari humbet kanalin e llogaridhënies. Dhe kur llogaridhënia dobësohet, fuqia politike bëhet e pakufizuar në praktikë, edhe nëse në letër ekzistojnë kufij.
Një republikë nuk jeton nga tekstet, por nga funksionimi real i tyre. Kushtetuta nuk është dekor; është kontratë. Nëse njëra palë e kësaj kontrate heq dorë nga roli i saj, kontrata bëhet formale. Atëherë lind pyetja thelbësore: a jemi ende brenda modelit të shpallur, apo kemi hyrë në një formë tjetër qeverisjeje që thjesht ruan emrin?
Demokracia nuk është vetëmbrojtëse. Ajo kërkon vigjilencë institucionale dhe kulturë përgjegjësie. Kur ekuilibri prishet, nuk mjafton të konstatohet; duhet të rikthehet. Sepse në fund, republika nuk matet nga retorika e saj, por nga raporti real i pushteteve që e mbajnë në këmbë.
