Korrupsioni si mekanizëm mbijetese i elitave/nga Pal Nikolli

nga Pal Nikolli
Ka sisteme që bien nga revolucioni, ka sisteme që shemben nga luftërat, por ka edhe sisteme që kalben ngadalë nga brenda. Në këto të fundit, korrupsioni nuk është më devijim moral apo shkelje ligjore; ai kthehet në një mënyrë funksionimi. Ai bëhet mekanizëm mbijetese për elitat dhe rregull loje për vetë sistemin.
Në rrethana të tilla, korrupsioni nuk përjetohet si skandal, por si normalitet. Ai nuk fshihet, por racionalizohet. Nuk dënohet, por shpërblehet. Elitat politike, ekonomike dhe institucionale krijojnë një ekuilibër të brishtë interesash, ku secili garanton heshtjen e tjetrit. Kështu ndërtohet një arkitekturë e padukshme bashkëfajësie, ku pushteti nuk mbahet mbi legjitimitetin, por mbi ndarjen e përfitimeve.
Institucionet vazhdojnë të ekzistojnë. Ato kanë emra, godina, logo, rregullore. Por funksioni i tyre transformohet. Në vend që të kontrollojnë pushtetin, e mbrojnë atë. Në vend që të garantojnë barazinë, e seleksionojnë atë. Në vend që të jenë mekanizma drejtësie, kthehen në filtra përjashtimi. Shteti mbetet formalisht i plotë, por substancialisht i zbrazët.
Korrupsioni si mekanizëm mbijetese funksionon mbi dy shtylla: frikën dhe varësinë. Frika nga ekspozimi mban të lidhur elitën; varësia nga përfitimet mban të lidhur administratën dhe klientelën. Çdo hallkë e sistemit merr diçka dhe jep diçka. Kjo simetri e deformuar prodhon stabilitet artificial. Një stabilitet që nuk mbështetet mbi besimin e qytetarëve, por mbi pazarin e vazhdueshëm të interesave.
Në një realitet të tillë, ligji nuk zhduket; ai relativizohet. Ai aplikohet selektivisht, shpesh si mjet presioni. Drejtësia bëhet e negociueshme. Meritokracia kthehet në iluzion. Fjalët “transparencë” dhe “reformë” përdoren si dekor retorik për të maskuar thelbin: ruajtjen e status quo-së.
Por korrupsioni si mënyrë jetese politike ka një kosto të thellë. Ai gërryen kapitalin moral të shoqërisë. Kur qytetari sheh se rregullat nuk vlejnë për të gjithë, ai humbet motivimin për t’i respektuar ato. Kur ndershmëria penalizohet dhe oportunizmi shpërblehet, krijohet një kulturë cinizmi. Kjo është faza më e rrezikshme: kur korrupsioni nuk perceptohet më si padrejtësi, por si aftësi.
Elitat që mbijetojnë përmes korrupsionit shpesh e ngatërrojnë këtë mbijetesë me sukses. Por historia tregon se sistemet e ndërtuara mbi bashkëfajësi nuk janë të qëndrueshme. Ato duken të forta, sepse kontrollojnë mekanizmat formalë; por janë të dobëta, sepse kanë humbur lidhjen morale me shoqërinë. Kur kjo lidhje këputet, çdo krizë, ekonomike, sociale apo politike, e ekspozon brishtësinë e tyre.
Një shtet i zbrazët nga përmbajtja nuk rrëzohet menjëherë. Ai fillimisht zbrazet nga kuptimi. Qytetarët e ndjejnë se vota e tyre nuk ndryshon gjë, se drejtësia është e kushtëzuar, se institucionet nuk janë të tyret. Kjo shkëputje graduale prodhon apati, emigrim, fragmentim shoqëror. Dhe pikërisht aty qëndron paradoksi: korrupsioni që synon mbijetesën e elitave, në fund rrezikon vetë themelet e sistemit që i mban ato në pushtet.
Zgjidhja nuk qëndron vetëm në ndëshkimin individual të akteve korruptive. Ajo kërkon rikthimin e funksionit real të institucioneve, rindërtimin e kontratës morale mes shtetit dhe qytetarit, dhe çlirimin e administratës nga varësia klienteliste. Pa këtë transformim, çdo reformë mbetet sipërfaqësore, çdo ligj i ri mbetet tekst pa jetë.
Korrupsioni si mekanizëm mbijetese i elitave është shenjë e një sistemi që ka humbur busullën etike. Dhe kur busulla morale mungon, edhe strukturat më të sofistikuara institucionale nuk mjaftojnë për të mbajtur drejtimin. Sepse një shtet nuk qëndron mbi ndërtesa, por mbi besim. Dhe besimi, ndryshe nga pushteti, nuk blihet, ai fitohet.