Nga Ahmet Prençi
Romani “Në mëni të njeni-tjetrit” i Besnik Mustafaj erdhi tek unë si një lexim i vonuar, por pikërisht kjo vonesë i dha atij një dimension më të thellë përjetimi. E them këtë, sepse raporti im me autorin nuk është thjesht ai i një lexuesi të rastësishëm. Që në rininë time, Mustafaj ka qenë një nga zërat që më ka shoqëruar në mënyrë të vazhdueshme, një autor që jo vetëm e kam lexuar me pasion, por më vonë kam pasur edhe fatin ta njoh nga afër dhe ta kem ndër miqt e çmuar. Kjo afërsi njerëzore e ka bërë aktin e leximit më të ndërlikuar, por njëkohësisht edhe më të thellë. Dëshira për ta lexuar Besnikun, nuk është thjesht kuriozitet estetik, por një lloj rikthimi tek një univers i njohur shpirtërisht.
Ky roman paraqitet si një vepër e veçantë, jo vetëm për tematikën që trajton, por mbi të gjitha për mënyrën se si është ndërtuar. Mustafaj zgjedh një teknikë narrative që e zhvendos lexuesin nga rrëfimi klasik drejt një forme më introspektive dhe refleksive. Në thelb, kemi të bëjmë me një lloj autobiografie të procesit krijues, një rrëfim që nuk ndalet vetëm te historia, por depërton në mënyrën se si historia lind, si kujtesa përpunohet dhe si përvoja personale ndërthuret me fatin kolektiv.
Në këtë kuptim, romani mund të lexohet si një përqasje letrare me theks të fortë psikologjik, ku dy ngjarje të ndara nga pothuajse një shekull vendosen në një dialog të heshtur mes tyre. Njëra i përket fillimit të shekullit XX, e lidhur me dhunën e ushtruar mbi shqiptarët gjatë vitit 1913; tjetra i përket fundit të këtij shekulli, me luftën e Kosovës në vitin 1999. Këto dy momente historike nuk paraqiten thjesht si episode kronologjike, por si plagë të hapura në kujtesën kolektive, që vazhdojnë të rezonojnë në ndërgjegjen e individit.
Pika e nisjes së rrëfimit është domethënëse: një këngë për Shog Sokolin dhe rrëfimet e gjyshes, që funksionojnë si një arkiv emocional i trashëguar. Ndërsa në anën tjetër, një reportazh për Dren Cekën e zhvendos rrëfimin në një kohë më të afërt, duke krijuar një urë mes kujtesës së trashëguar dhe përvojës së dokumentuar. Kështu, romani ndërton një strukturë të dyfishtë, ku historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur, por edhe ajo që kujtohet, që rrëfehet dhe që rikrijohet në ndërgjegjen e autorit.
Në këtë ndërthurje, Mustafaj nuk kërkon të japë një narrativë historike në kuptimin klasik, por të eksplorojë mënyrën se si dhuna, kujtesa dhe identiteti ndërtohen dhe rishkruhen në kohë. Pikërisht këtu qëndron edhe forca e romanit: në aftësinë për ta kthyer historinë në përvojë të brendshme, dhe për ta bërë lexuesin pjesë të një procesi reflektimi që shkon përtej faqes së shkruar.
Një nga dimensionet më të thella të romanit, qëndron pikërisht në mënyrën se si subjekti i tij nuk është produkt i një impulsi të çastit, por i një procesi të gjatë, pothuajse jetësor. E gjithë materia narrative që trajton Besnik Mustafaj ngjan si një amanet i brendshëm, i bartur në heshtje për dekada me radhë. Nuk kemi të bëjmë me një histori të shkruar për t’u treguar, por me një histori të jetuar gjatë në ndërgjegjen e autorit.
Ky roman është, në një farë mënyre, fryt i një pjekjeje të gjatë krijuese, një ide që ka qëndruar për afro katër dekada në mendjen e shkrimtarit, duke u përpunuar, duke u rafinuar dhe duke marrë formë në heshtje. Ky dimension kohor nuk është thjesht një detaj biografik, por një element thelbësor i vetë strukturës së veprës. Sepse kjo kohë e gjatë e “tjerjes” së subjektit reflektohet në thellësinë e mendimit, në përmbajtjen e dendur dhe në aftësinë sintetizuese që romani shfaq në çdo faqe të tij.
Teksti dëshmon një përvojë të konsoliduar, një pjekuri që nuk vjen vetëm nga mjeshtëria letrare, por edhe nga një horizont i gjerë kulturor dhe historik. Në të ndërthuren natyrshëm përvoja personale, kujtesa kolektive dhe një kulturë krahasimore që i jep rrëfimit një dimension më të gjerë se ai thjesht kombëtar. Autori nuk mbetet i mbyllur në një narrativë lokale, por arrin të ndërtojë një diskurs që komunikon me modelet më të gjera të mendimit dhe të letërsisë.
Gjuha e përdorur është një tjetër tregues i kësaj pjekurie. Ajo është e pasur, e përpunuar dhe njëkohësisht e ngjeshur, duke shmangur çdo lloj shpërndarjeje apo teprimi të panevojshëm. Çdo paragraf mbart një densitet kuptimor, një përqendrim ideor dhe estetik që kërkon nga lexuesi jo vetëm vëmendje, por edhe bashkëpjesëmarrje aktive në procesin e interpretimit. Nuk është një tekst që lexohet lehtë në kuptimin e rrëshqitjes mbi sipërfaqe; përkundrazi, është një tekst që kërkon ndalim, rikthim dhe reflektim.
Në këtë prizëm, romani nuk ofron vetëm një histori, por një përvojë leximi që të përfshin në një proces të vazhdueshëm mendimi. Ai është një tekst që dëshmon se letërsia, kur vjen nga një pjekuri e gjatë dhe nga një ndjeshmëri e kultivuar, arrin të bëhet jo vetëm rrëfim, por edhe formë e thellë e njohjes.
Në një lexim më të vëmendshëm të romanit, del qartë se struktura e tij mbështetet mbi një trekëndësh të pazakontë personazhesh, ku dy figura historike dhe një ndërgjegje rrëfyese ndërthuren në një plan të vetëm narrativ.
Në një kuptim të drejtpërdrejtë, dy personazhet kryesore janë dy të mitur: Shog Sokoli dhe Dren Caka. Të ndarë nga një shekull, por të bashkuar nga e njëjta tragjedi historike, ata përfaqësojnë dy forma të përjetimit të dhunës ekstreme.
Shog Sokoli shfaqet si një figurë pothuaj mitike, një fëmijë që bie dëshmor duke kënduar, në një akt që kapërcen kufijtë e realitetit dhe hyn në sferën e sakrificës simbolike. Ai pushkatohet bashkë me të atin dhe burra të tjerë, pasi më parë detyrohen të hapin vetë varrin e tyre nën kërcënimin e armëve. Ky moment është ndër më tronditësit e romanit, sepse përmbledh në vetvete jo vetëm dhunën fizike, por edhe poshtërimin e skajshëm të njeriut përballë vdekjes së imponuar.
Në anën tjetër, Dren Caka është figura e mbijetuarit, një dëshmitar i gjallë i së njëjtës mizori, por në një kohë tjetër historike. Ai arrin të shpëtojë nga pushkatimi dhe nga djegia e familjes së tij, një akt barbar që kulmon me djegien e kufomave nga agresorët. Në këtë figurë, romani sjell jo vetëm tragjedinë, por edhe barrën e kujtesës: të jetosh për të treguar atë që të tjerët nuk patën mundësi ta thonë.
Megjithatë, përtej këtyre dy figurave, romani ndërton një shtresë tjetër më të thellë: kryepersonazhi i vërtetë është vetë autori. Besnik Mustafaj nuk qëndron në distancë nga ngjarjet; ai është i pranishëm në çdo paragraf si një ndërgjegje aktive, që analizon, interpreton dhe i jep kuptim asaj që rrëfehet. Kjo prani e vazhdueshme krijon një dimension metanarrativ, ku rrëfimi nuk është vetëm histori, por edhe reflektim mbi historinë.
Përmes një psikoanalize të thellë, që ndërthur filozofinë, psikologjinë dhe estetikën letrare, autori depërton në raportet më të ndërlikuara që lindin nga këto ngjarje. Ai nuk mjaftohet me përshkrimin e viktimave dhe të xhelatëve, por kërkon të kuptojë mekanizmat e kësaj marrëdhënieje: si ndërtohet dhuna, si justifikohet ajo dhe si mbetet e gjallë në kujtesën kolektive.
Në këtë prizëm, romani hap disa linja të forta reflektimi: raportin mes viktimës dhe xhelatit, raportin mes fesë dhe atdheut, si dhe ndërhyrjen e politikës në shkrimin dhe rishkrimin e historisë. Këto nuk trajtohen si koncepte abstrakte, por si realitete të mishëruara në fate njerëzore konkrete.
Kështu, vepra merr një dimension shumëplanësh: ajo është njëkohësisht rrëfim historik, analizë psikologjike dhe reflektim filozofik. Dhe pikërisht në këtë ndërthurje qëndron edhe forca e saj më e madhe, në aftësinë për ta kthyer tragjedinë në një hapësirë kuptimi, ku lexuesi jo vetëm përballet me të kaluarën, por edhe sfidohet ta kuptojë atë në thellësi.
Në një vështrim më të gjerë, romani “Në mëni të njeni-tjetrit” mund të konsiderohet si një formë e re rrëfimi në letërsinë shqipe bashkëkohore. Ai nuk ndjek skemat tradicionale të narracionit linear, por ndërton një këndvështrim të veçantë, ku rrëfimi, reflektimi dhe analiza ndërthuren në mënyrë organike. Kjo e bën veprën të dallohet jo vetëm për temën që trajton, por për mënyrën se si ajo tematizohet dhe përpunohet në planin estetik.
Stili i zgjedhur nga Besnik Mustafaj është i pazakontë në raport me shumë nga veprat që kemi lexuar në traditën tonë letrare. Ai shmang rrëfimin e drejtpërdrejtë dhe krijon një tekst ku mendimi bëhet po aq i rëndësishëm sa ngjarja, ndërsa analiza ndërthuret natyrshëm me emocionin. Në këtë mënyrë, romani nuk të udhëheq vetëm përmes një historie, por të përfshin në një proces të thellë meditimi mbi historinë, kujtesën dhe identitetin.
Megjithatë, duke qenë i vetëdijshëm për kompleksitetin dhe shtresëzimin e kësaj vepre, ndjej se analiza e saj e plotë i takon më shumë studiuesve dhe kritikëve të specializuar të letërsisë. Ata mund të depërtojnë me mjete më të rafinuara teorike në strukturën e saj, në teknikën narrative dhe në sistemin e ideve që ajo mbart.
Unë, në këtë rast, mbetem në rolin e lexuesit dhe shijuesit të letërsisë, një lexues që përpiqet të kuptojë, të ndiejë dhe të reflektojë mbi atë që lexon. Dhe pikërisht nga ky pozicion, romani më shfaqet si një vepër që të sfidon, të ngarkon emocionalisht dhe të detyron të mendosh gjatë edhe pasi e ke mbyllur librin.
Në fund të këtij rrugëtimi letrar, ky roman mbetet jo thjesht si një vepër që rrëfen dy histori të dhimbshme, por si një përpjekje e rrallë për të kuptuar thelbin e së keqes dhe qëndrueshmërinë e kujtesës njerëzore. Ai nuk kërkon të japë përgjigje të lehta, as të ndërtojë një moral të drejtpërdrejtë; përkundrazi, na vendos përballë pyetjeve që vazhdojnë të na ndjekin në kohë.
Përmes figurave të pafajshme që bien dhe atyre që mbijetojnë për të dëshmuar, si dhe përmes zërit të vetë autorit që shndërrohet në ndërgjegje reflektuese, Besnik Mustafaj ndërton një hapësirë ku historia nuk është më vetëm e kaluar, por një prani e gjallë që na sfidon të kuptojmë veten. Në këtë hapësirë, dhuna nuk është vetëm akt, por edhe kujtesë; dhe kujtesa nuk është vetëm barrë, por edhe përgjegjësi.
Ky roman të lë me ndjesinë se historite nuk mbarojnë kurrë së rrëfyeri, ato jetojnë në ndërgjegjen tonë kolektive. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron vlera e tij më e madhe: në aftësinë për të na bërë të ndalemi, të reflektojmë dhe të kuptojmë se e kaluara nuk është kurrë thjesht pas nesh, ajo ecën me ne, në heshtje, duke klithur brenda nesh qe të mos harrohet.
