nga Prof.Dr.Pal Nikolli
Në thelb të një shteti kushtetues qëndron ideja se, në momentet më të vështira, ekziston një instancë e fundit që flet me autoritetin e arsyes dhe të ligjit: Gjykata Kushtetuese. Ajo nuk është thjesht një trupë gjyqtarësh; është ndërgjegjja normative e Republikës. Por çfarë ndodh kur kjo ndërgjegje ndahet në dy pjesë të barabarta dhe, për pasojë, hesht?
Një votim 50% me 50% në një gjykatë kushtetuese, që prodhon mosmarrje vendimi dhe rrëzim automatik të kërkesës, është më shumë se një episod procedural. Është një simptomë. Një shenjë se institucioni i krijuar për të zgjidhur konfliktin kushtetues nuk arrin të përmbushë misionin e tij thelbësor: të japë përgjigje.
1. Filozofia e vendimmarrjes: Drejtësia si akt përfundimtar.
Drejtësia, në kuptimin klasik aristotelian, është virtyt praktik, ajo realizohet në veprim. Një gjykatë që nuk arrin të marrë vendim nuk realizon drejtësi; ajo thjesht administron një procedurë. Nëse ligji është “arsye pa pasion” (Aristoteli), atëherë gjykata është zëri i kësaj arsyeje. Kur ky zë ndalet në mes, shteti mbetet në një vakuum normativ.
Në plan filozofik, barazia numerike nuk është domosdoshmërisht barazi argumentesh. E vërteta juridike nuk përcaktohet me aritmetikë, por me forcën e arsyetimit. Kur votat ndahen në mënyrë të barabartë dhe rezultati është mungesa e vendimit, mesazhi që transmetohet është se gjykata nuk arriti të ndërtojë një konsensus minimal racional mbi interpretimin e Kushtetutës.
2. Dimensioni juridik: Funksioni i Gjykatës Kushtetuese.
Gjykata Kushtetuese ekziston për të garantuar supremacinë e Kushtetutës dhe për të zgjidhur konfliktet mes pushteteve ose mes individit dhe shtetit. Në shumicën e sistemeve kushtetuese, vendimet merren me shumicë votash. Por logjika e këtij mekanizmi presupozon se gjykata do të arrijë një shumicë funksionale.
Një ndarje 50%–50% që prodhon mosvendim ngre disa pikëpyetje thelbësore:
A është e plotë përbërja e gjykatës?
A ekziston një mekanizëm zhbllokues (p.sh. vota e kryetarit)?
A është struktura e saj e projektuar për të shmangur paralizën?
Nëse sistemi lejon që barazia e votave të shndërrohet në mosvendim, atëherë kemi një problem institucional. Sepse në çështje kushtetuese, mosvendimi është një formë vendimi, ai lë në fuqi status quo-në, pa e legjitimuar atë përmes një arsyetimi përfundimtar. Kjo krijon pasiguri juridike.
Siguria juridike është një nga shtyllat e shtetit të së drejtës. Kur qytetari i drejtohet Gjykatës Kushtetuese, ai kërkon një përgjigje përfundimtare, jo një heshtje procedurale.
3. Dimensioni politik: Mesazhi që jepet në publik.
Gjykata Kushtetuese është institucion juridik, por vepron në një kontekst politik. Çdo vendim i saj ka rezonancë publike dhe politike. Kur ajo nuk arrin të prodhojë vendim për shkak të një ndarjeje të barabartë, perceptimi publik mund të jetë i ashpër: dobësi, mungesë koherence, apo madje ndikim politik.
Në një shoqëri ku besimi tek institucionet është i brishtë, një situatë e tillë rrezikon të thellojë skepticizmin. Gjykata, që duhet të jetë arbitri i fundit, shfaqet si një trupë e fragmentuar. Dhe fragmentimi institucional përkthehet në fragmentim të autoritetit.
Politikisht, kjo krijon një precedent të rrezikshëm: pushtetet e tjera mund ta shohin gjykatën si të paaftë për të ndërhyrë me forcë normative në konfliktet kushtetuese. Në vend që të jetë ekuilibrues i pushteteve, ajo rrezikon të perceptohet si një aktor i paralizuar.
4. A është normale një ndarje 50%–50%?
Në aspekt formal, po: është e mundur. Në aspekt funksional dhe normativ, është problematike. Një gjykatë kushtetuese nuk është parlament, ku barazia e votave është pjesë e lojës politike. Ajo është organ interpretimi suprem, që duhet të prodhojë qartësi.
Nëse struktura institucionale e lejon paralizën, atëherë reforma duhet të synojë pikërisht shmangien e saj: përbërje me numër tek, mekanizma zhbllokues, rregulla të qarta për shumicën vendimmarrëse. Sepse një gjykatë që nuk vendos, në fakt heq dorë nga funksioni i saj.
5. Midis heshtjes dhe përgjegjësisë.
Në fund, çështja nuk është vetëm numerike. Është etike dhe institucionale. Gjykata Kushtetuese është krijuar për t’u ngritur mbi konfliktin politik, për të qenë pikë referimi e stabilitetit normativ. Kur ajo përfundon në një barazi që paralizon, dërgon mesazhin se nuk arriti të ndërtojë një autoritet interpretues të përbashkët.
Barazia 50%–50% mund të jetë matematikisht neutrale, por institucionalisht është e rëndë. Ajo nuk është thjesht mungesë shumice; është mungesë vendimmarrjeje. Dhe në fushën kushtetuese, mungesa e vendimmarrjes është një formë dobësie.
Sepse Kushtetuta nuk kërkon heshtje. Ajo kërkon interpretim, guxim dhe përgjegjësi. Dhe një gjykatë që nuk arrin të flasë me një zë përfundimtar, rrezikon të mos ngrihet në lartësinë për të cilën është krijuar: të jetë fjala e fundit e shtetit të së drejtës.
