Iluzioni i Pushtetit të pakufizuar! nga Pal Nikolli

nga Prof.Dr.Pal Nikolli
Ka çaste në historinë e një vendi kur fjala bëhet më e rrezikshme se veprimi. Jo sepse ajo ka forcën e armëve, por sepse ka fuqinë të deformojë kuptimet. Kur pushteti fillon të përdorë fjalë të mëdha për të mbuluar hallin e vogël të mbijetesës së vet, atëherë kemi hyrë në territorin e një krize morale.
Sovraniteti është një nga ato fjalë që nuk i përkasin askujt në mënyrë individuale. Ai nuk është dekor personal, as mantel simbolik për t’u veshur në momente presioni. Sovraniteti është një koncept themelor i rendit politik modern: një atribut kolektiv, i lidhur me trupin qytetar si tërësi. Në demokraci, pushteti delegohet; ai nuk zotërohet. Dhe çdo delegim është i kushtëzuar nga norma, kontrolli dhe përgjegjësia.
Në thelb, demokracia është kufizim i pushtetit. Ajo ndërtohet mbi idenë se askush nuk është mbi rregullin, sepse vetë rregulli është shprehja e sovranit kolektiv. Kushtetuta nuk është pengesë për pushtetin; ajo është forma juridike e vullnetit të përbashkët. Kur një qeverisje fillon ta trajtojë sovranitetin si atribut personal ose institucional, kemi të bëjmë me një përmbysje të rrezikshme të logjikës demokratike.
Filozofi politik francez Jean-Jacques Rousseau e shpjegonte sovranitetin si të pandashëm dhe të patjetërsueshëm, por jo në kuptimin e pronësisë individuale. Për të, sovrani ishte “vullneti i përgjithshëm”, jo një individ që flet në emër të tij. Kjo është një dallim thelbësor: në demokraci, sovraniteti nuk është zë; është kor.
Sa herë që historia ka parë përqendrime të tilla diskursive të pushtetit, ajo ka parë edhe rrëshqitje nga republika drejt autoritarizmit. Jo menjëherë, jo me shpallje dramatike, por përmes zhvendosjes graduale të kuptimeve. Fillimisht relativizohet kontrolli; më pas përqeshet kritika; në fund delegjitimohet vetë ideja e kufizimit institucional. Kështu lind iluzioni se vendimmarrja e një rrethi të ngushtë përfaqëson në mënyrë të plotë vullnetin e të gjithëve.
Por sovraniteti, në kuptimin modern, nuk është pushtet suprem i pakontrolluar. Ai është autoritet i kushtëzuar nga ligji. Madje pikërisht kufizimi është shenja e legjitimitetit. Një pushtet që nuk njeh kufi, në të vërtetë ka humbur burimin e tij moral.
Në kohë presioni, pushteti tenton të fortifikohet me retorikë. Fjalët “sovran”, “vendim i pakthyeshëm”, “autoritet i plotë” përdoren si mburojë psikologjike kundër frikës së humbjes së kontrollit. Por frika është tregues dobësie, jo force. Dhe kur pushteti fillon të identifikohet me vetë shtetin, atëherë lind një konfuzion i rrezikshëm: kritika ndaj qeverisjes trajtohet si sulm ndaj kombit; kontrolli institucional shihet si tradhti; përgjegjësia përkthehet si pengesë.
Filozofi gjerman Carl Schmitt paralajmëronte se sovrani është ai që vendos për gjendjen e jashtëzakonshme. Por historia na ka mësuar se pikërisht në momentin kur pushteti pretendon të jetë përtej rregullit për shkak të një “rreziku”, ai fillon ta normalizojë përjashtimin. Demokracia nuk vdes gjithmonë me zhurmë; shpesh ajo zbehet në heshtje, përmes fjalëve që zhvendosin kufijtë e kuptimit.
Burimi i frymëzimit për këto pretendime nuk është domosdoshmërisht një model i vetëm historik. Ai është më i vjetër dhe më universal: është tundimi i pushtetit për t’u barazuar me sovranin. Çdo sistem politik që e ngatërron mandatin me pronësinë rrezikon të rrëshqasë në këtë iluzion.
Në fund, sovraniteti nuk është një deklaratë që shqiptohet; është një marrëdhënie që ndërtohet. Ai jeton në besimin midis qytetarit dhe institucioneve, në ndarjen e pushteteve, në transparencën dhe llogaridhënien. Kur këto dobësohen, fjala “sovran” bëhet thjesht një jehonë bosh.
Historia ka treguar se pushteti që kërkon të shpëtojë veten duke zgjeruar kufijtë e vet, përfundon duke humbur legjitimitetin që e mbante në këmbë. Sepse sovrani i vërtetë, qytetari, nuk zhduket; ai hesht përkohësisht. Dhe kur flet, nuk e bën përmes një individi, por përmes vullnetit të përbashkët që rikthen kufijtë atje ku duhet të jenë.