Vetëm pak orë pasi nisi pushtimin në shkallë të plotë të Ukrainës, më 24 shkurt 2022, Vladimir Putin mblodhi në sallën madhështore Yekaterinsky të Kremlinit disa prej njerëzve më të pasur të Rusisë.
Më shumë se tre duzina prej tyre ishin ulur të grumbulluar përgjatë një muri, të gjithë me maska për shkak të pandemisë së Covid-19. Një gazetar i një gazete ruse i përshkroi si “të zbehtë dhe të pagjumë”. Kur hyri në sallë, Putin u ul në anën e kundërt, duke krijuar një hapësirë të madhe mes tij dhe biznesmenëve. Si zakonisht, ai nuk mbante maskë.
Duke përdorur gjuhën e tij karakteristike, shpesh të koduar, ai u bëri të qartë se priste mbështetjen e tyre për luftën.
“Do të doja t’ju bëja thirrje që të tregoni mirëkuptim për atë që po ndodh”, tha ai, “dhe të punoni së bashku me qeverinë për të gjetur instrumentet që do të mbështesin prodhimin, ekonominë dhe vendet e punës”.
Në videon e takimit, të publikuar nga Kremlini, asnjë prej miliarderëve të ftuar nuk tha asnjë fjalë.
Kjo heshtje është kthyer në një tipar karakteristik të super të pasurve të Rusisë. Gjatë dekadave të sundimit të Putinit, ata kanë mësuar se çmimi për të shprehur hapur mendimin e tyre mund të jetë shumë i lartë.
Në vitin 2003, manjati i naftës Mikhail Khodorkovsky, në atë kohë njeriu më i pasur i Rusisë, i cili financonte disa grupe opozitare, akuzoi Putinin se drejtonte një sistem të mbushur me korrupsion. Ai kaloi 10 vitet e ardhshme pas hekurave, pasi u shpall fajtor për evazion fiskal, mashtrim dhe përvetësim fondesh. Ky ishte një paralajmërim për këdo që mund të mendonte të kritikonte pushtetin. Khodorkovsky i mohoi akuzat.
Edhe nëse ndonjëri prej manjatëve kundërshtonte luftën, ata kanë preferuar t’i mbajnë mendimet e tyre për vete.
Megjithatë, edhe brenda kësaj heshtjeje kanë nisur të dëgjohen zëra të ulët: disa anëtarë të elitës dikur të fuqishme të biznesit rus duket se kanë filluar të përfytyrojnë një Rusi pas Putinit. Ata po pyesin veten nëse, pasi presidenti të largohet nga detyra ose të vdesë, vendi mund t’i ngjajë sërish Rusisë së viteve 1990, kur oligarkët gëzonin frytet e pushtetit, apo nëse mund të lindë një politikë më e shëndetshme.
Gazetari Arkady Ostrovsky, një vëzhgues i njohur i Kremlinit për gazetën The Economist, i cili së fundmi kaloi disa orë duke intervistuar një prej njerëzve më të pasur të Rusisë, thotë se ndien se po ndodh një “ndryshim historik dhe politik” në mënyrën se si super të pasurit e shohin të ardhmen e vendit.
Manjatët e pakënaqur
Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991 solli në skenën e brendshme një forcë të re dhe të fuqishme: njerëz që shfrytëzuan fundin e komunizmit për t’u pasuruar jashtëzakonisht shumë dhe më pas kërkuan të kontrollonin politikanët për interesat e tyre. Ata u quajtën “oligarkë”, një term që vjen nga greqishtja e lashtë dhe nënkupton “pakicën që sundon”. Ata kishin para dhe, në atë kohë, paratë nënkuptonin pushtet.
Kjo ishte epoka e të ashtuquajturave “vitet e egra të viteve 1990”, kur në skenë dolën të ashtuquajturit “rusët e rinj”. Ndërmarrje të mëdha shtetërore dolën në shitje dhe njerëz me lidhjet e duhura u bënë milionerë, madje miliarderë, pothuajse brenda natës. Korrupsioni ishte i përhapur, favorizimi i njerëzve të afërt ishte i pakontrolluar dhe vrasjet me pagesë ishin të shpeshta.
Por pothuajse menjëherë pasi Putin u zgjodh për herë të parë president në vitin 2000, ai i vuri oligarkët nën kontrollin e tij. Ai nuk kishte aspak interes të ndante pushtetin me askënd tjetër. Mund t’u dilte përballë miliarderëve, sepse ekonomia ruse po rimëkëmbej dhe pushteti i qeverisë qendrore po forcohej.
Bill Browder, një financier që dikur ishte investitori më i madh i huaj në Rusi dhe u ndalua të hynte në vend në vitin 2005 pasi nisi një fushatë kundër korrupsionit, thotë se manjatët rusë u përkulën dhe u nënshtruan përpara Putinit. Kjo ishte e dukshme, për shembull, në Forumin Ekonomik të Davosit, në vitet para luftës, kur ata ende mirëpriteshin atje.
“Më kujtohet se i shihja oligarkët duke ecur sikur e zotëronin të gjithë vendin, individët më arrogantë dhe më të vetëbesuar. Pastaj shfaqej Putini dhe ishte e jashtëzakonshme të shihje se si këta njerëz, që supozohej të ishin meshkuj dominues dhe jashtëzakonisht të fuqishëm, shndërroheshin në nxënës shkolle krejtësisht të nënshtruar, pothuajse të dëshpëruar”, i tha ai BBC-së.
Që nga shpërthimi i luftës në vitin 2022, Kremlini i ka mbajtur biznesmenët e pasur të Rusisë nën kontroll përmes një politike të pamëshirshme, duke përdorur njëkohësisht shpërblimet dhe ndëshkimet. Kritikëve të luftës u janë konfiskuar asetet, ndërsa besnikët janë shpërblyer me kontrata të majme qeveritare për nevojat e luftës.
Sot Rusia ka më shumë miliarderë se kurrë më parë: gjithsej 155, sipas revistës Forbes. Pasuria e tyre e përbashkët ka arritur një rekord të ri, afro 700 miliardë dollarë (525 miliardë paund).
Por edhe për ata manjatë që kanë qëndruar besnikë dhe janë shpërblyer, duket se e gjithë kjo pasuri nuk po u sjell lumturi. Disa prej tyre po bëhen gjithnjë e më të pakënaqur.
Autokraci, oligarki apo demokraci?
Miliardat e tyre nuk kanë më të njëjtën fuqi si dikur: brenda Rusisë, ata nuk mund të blejnë shumë ndikim politik.
“Ata nuk kanë asnjë kartë në dorë, nuk kanë asnjë mundësi për të luajtur. Ata janë të pasur sepse kanë lidhje me Putinin, jo anasjelltas”, thotë politikani dhe analisti në mërgim Dmitry Nekrasov.
Jashtë Rusisë, ndërkohë, ata janë të përjashtuar për shkak të sanksioneve perëndimore të vendosura ndaj vendit pas pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës.
“Ata trajtohen si kriminelë të dorës së dytë. Nuk mund të fluturojnë me avionët e tyre privatë. Jahtet e tyre nuk mund të ankorohen në të gjitha portet më të mira të Evropës. Për ta kjo duhet të jetë diçka shumë e rëndë dhe poshtëruese”, thotë Browder, një kritik i hapur i Putinit.
Prandaj, në heshtje, disa prej tyre kanë filluar të mendojnë për atë që do të ndodhë pasi Putini të largohet nga skena politike. Këtë ma kanë thënë analistë me lidhje të rëndësishme, të cilët e njohin nga afër botën e këtyre manjatëve.
Nuk ka asnjë perspektivë të menjëhershme për largimin e presidentit dhe nuk ka arsye të mendohet se ai ka probleme shëndetësore. Por Putini, i cili mbushi 74 vjeç muajin e kaluar, ka qëndruar në Kremlin për një çerek shekulli. Në Moskë, njerëzit e dinë se një ditë ai do të largohet.
Kur u pyet nga Reuters vitin e kaluar nëse synon të qëndrojë në pushtet deri në vitin 2036, kur përfundon teknikisht mandati i tij kushtetues, Putini u përgjigj: “Vetëm Zoti e di nëse do të kemi shëndet të mjaftueshëm”.
Nëse Putini do të jepte dorëheqjen ose do të vdiste gjatë kohës që është në detyrë, kryeministri Mikhail Mishustin do të merrte drejtimin e vendit. Por Mishustin nuk ka shfaqur ambicie presidenciale, gjë që ndoshta është një nga arsyet kryesore pse u emërua në këtë post. Një situatë e tillë do të krijonte një lloj vakumi pushteti.
Në këtë skenar, vëzhguesit e Rusisë me të cilët kam biseduar parashikojnë disa mundësi të mundshme.
Disa në Perëndim dhe, pa dyshim, edhe brenda Rusisë, shpresojnë se në një Rusi pas Putinit mund të lulëzojë demokracia, me një qeverisje të udhëhequr nga populli dhe jo nga një grup i ri oligarkësh apo nga një autokrat i vetëm. Por analistët thonë se kjo duket si rruga më pak e mundshme.
Institucionet kryesore demokratike janë dobësuar ose shkatërruar gjatë sundimit të Putinit.
“Rusia është mësuar aq shumë me dhunën, saqë është bërë e pamësuar me procedurat standarde demokratike”, thotë Alexandra Prokopenko, një gazetare dhe analiste ruse që jeton në mërgim.
Një tjetër mundësi është një autokraci edhe më e fortë. Një figurë tjetër mund të zëvendësojë Putinin dhe të vazhdojë kulturën e tij të represionit. Por Prokopenko mendon se kjo nuk do të ishte një diktaturë e një lideri të fuqishëm, të paktën jo menjëherë.
Sipas saj, këto gjëra kërkojnë kohë: në fillim, pasardhësi i Putinit do të ishte më i dobët se ai dhe do të kishte më pak burime në dispozicion.
Dhe pastaj ekziston mundësia e tretë: manjatët të rimarrin fuqinë e tyre dhe Rusia të rikthehet në një sistem që i ngjan oligarkisë së viteve 1990.
Dmitry Nekrasov, një ish-këshilltar i Kremlinit dhe politikan opozitar që tani jeton në mërgim, thotë se në këtë skenar vendi do të drejtohej nga një grusht klanesh të fuqishme elitare, në aleancë me interesat e biznesit.
Kjo mundësi, natyrisht, është ajo që dëshirojnë shumë prej manjatëve.
“Ata do të donin të riktheheshin në një kohë kur njerëzit i dëgjonin, kur nuk u konfiskoheshin asetet dhe kur i kuptonin rregullat e lojës”, thotë Prokopenko, e cila ka kaluar shumë kohë duke biseduar me njerëzit më të pasur të Rusisë.
Megjithëse fuqia e tyre është kufizuar ndjeshëm që nga vitet 1990, sërish ia vlen t’u kushtohet vëmendje manjatëve: duke pasur parasysh pasurinë e tyre të jashtëzakonshme, duket e mundshme që herët a vonë ata do të përpiqen të rimarrin ndikimin e tyre politik.
Disa prej tyre tashmë po “përpiqen të krijojnë miqësi me zyrtarët e duhur të shërbimeve të sigurisë ose me ministra”, thotë Nekrasov, politikani në mërgim. Por ai shton se çdo hap i mëtejshëm është “tepër i rrezikshëm për t’u ndërmarrë”.
Ai thotë se sjellja e manjatëve në vitet e ardhshme do të varet pjesërisht nga gjendja e tyre financiare. Ata që kanë shumë para të gatshme në dispozicion do të jenë më të sigurt për të “luajtur lojëra politike” dhe për të konkurruar për pozicione ndikimi, duke u përgatitur për një Rusi pas Putinit.
Por ata, pasuria e të cilëve varet nga kontratat shtetërore ose nga vullneti i mirë i qeverisë, do të ndihen tepër të frikësuar për të ndërmarrë hapa të tillë, nga frika se mund të humbasin gjithçka.
Prokopenko thotë se tashmë ka pasur një ndryshim në mënyrën se si biznesmenët flasin për Putinin.
Dikur ata e quanin me nofkën “Nachalnik” (që përkthehet si “shef”), si dhe “Perviy” (“i pari”), ose përdornin inicialet e tij “VV”. Të gjitha këto nofka përcillnin njëfarë respekti.
Tani e quajnë “Ded”, një term që, sipas Prokopenkos, përdoret me “një dozë përçmimi”.
“Ded” përkthehet si “plak” ose “gjysh”, një nofkë shumë më pak respektuese.
Ajo thotë se disa rusë të pasur po shpresojnë për një “rikthim të politikës në jetën e njerëzve”, me më pak represion, më shumë liri shprehjeje dhe konkurrencë më të shëndetshme mes partive dhe politikanëve.
Por, për momentin, sipas saj, ata kanë shumë frikë për ta bërë këtë realitet, për shkak të atmosferës mbytëse në Rusi.
Prokopenko intervistoi një manjat, i cili gjatë gjithë bisedës qëndroi fizikisht ulur mbi telefonin e tij, sepse mendonte se në këtë mënyrë do ta bënte më të vështirë përgjimin dixhital nga policia sekrete.
“Mendova se kjo ishte një frikë e një natyre krejtësisht staliniste. Është absolutisht irracionale”, thotë ajo.
Një intervistë që shkaktoi tronditje
Një e dhënë interesante për atë që mund të dëshirojnë manjatët nga e ardhmja e Rusisë pas Putinit erdhi nga Andrey Melnichenko, i njohur si mbreti botëror i plehrave kimike dhe aktualisht njeriu i tetë më i pasur në Rusi.
Në fillim të këtij viti, ai befasoi vëzhguesit duke dhënë një intervistë për The Economist, një veprim i rrallë për një biznesmen të pasur rus, veçanërisht për një botim nga një vend që Kremlini e konsideron jomiqësor. Revista publikoi gjithashtu një ese të shkruar prej tij.
Në disa pjesë të intervistës, Melnichenko përsëriti qëndrimet e Kremlinit. Ai tha se Ukraina është një fushëbetejë mes Rusisë dhe Perëndimit dhe se, sipas tij, Perëndimi i ka shpërfillur shqetësimet e Rusisë për sigurinë dhe kërcënon sovranitetin e saj.
Por më pas intervista mori një tjetër drejtim.
Melnichenko nuk kërkoi largimin e Putinit, por – dhe kjo është një pikë shumë e rëndësishme – ai argumentoi në favor të një ndryshimi që do t’i jepte fund sundimit të një njeriu të vetëm në Rusi.
Ai tha se Rusia duhet të angazhohet më shumë me botën.
Prokopenko mendon se manjati po përpiqej të nxiste një debat publik.
“Ishte një thirrje për njerëzit e pasur si ai që të fillojnë të flasin”, thotë ajo.
Gazetari që e intervistoi, Arkady Ostrovsky, më tregon se të dy patën “diskutime të tensionuara dhe të nxehta” në “hotele dhe kafene, kryesisht duke pirë kafe, shumë kafe, dhe ndonjëherë duke pirë cigare”.
Ai thotë se manjati dukej se po “mendonte sinqerisht” për përgjigjet e tij, në vend që të jepte deklarata të llogaritura, siç bëjnë zakonisht politikanët.
Asgjë në Rusi nuk është e thjeshtë dhe shumica e vëzhguesve mendojnë se intervista ka të ngjarë të jetë zhvilluar me një formë miratimi nga Kremlini, të shprehur në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë.
Nuk dihet pse autoritetet do të kishin qenë të gatshme të lejonin një thirrje kaq të pazakontë për ndryshim. Është e mundur që ato të kenë dashur të tregojnë se në vend ekziston ende njëfarë pluralizmi.
Asnjë prej manjatëve të tjerë nuk doli publikisht për ta mbështetur atë.
Megjithatë, gazetari mendon se Melnichenko nuk po fliste vetëm në emrin e tij, por edhe në emër të kolegëve të tij biznesmenë.
Disa prej tyre shpresojnë se pas largimit të Putinit, vendi mund të shndërrohet në një “republikë oligarkike”, siç e përshkruan gazetari Ostrovsky. Një sistem i ngjashëm me atë të viteve 1990, ku elitat e biznesit do të ishin në krye të vendit.
Duke u mbështetur në përvojën e tij shumëvjeçare në raportimin për Rusinë, Ostrovsky thotë se shumë prej super të pasurve të vendit aktualisht ndiejnë një “ndjesi të një qorrsokaku të plotë, të cilin kjo luftë e ka çuar Rusinë drejt tij… mungesën e çdo perspektive për të ardhmen”.
Por edhe pse manjatët po mendojnë për të ardhmen, duket se mundësia që ata të ndërmarrin ndonjë veprim në një të ardhme të afërt është shumë e vogël.
Browder, kritiku i Putinit, thotë se edhe pse shumë prej tyre janë të pakënaqur, ata nuk kanë gjasa të komplotojnë kundër Putinit sa kohë që ai është ende gjallë.
“Ata e kuptojnë se nëse do të bënin diçka që do ta sfidonte Putinin, ai do t’i vriste. Dhe Putini është një njeri shumë paranojak dhe i vogël”, thotë ai.
Mike Calvey, një financier amerikan që dikur ishte një prej investitorëve kryesorë në Rusi, është dakord.
“Çfarë mund të bëjnë ata, përveçse të përfundojnë drejtpërdrejt në burg dhe të humbasin asetet e tyre? Është e lehtë për njerëzit që ndodhen në Londër të thonë: ‘Pse nuk ngriheni të gjithë dhe të shkoni drejt e në burg?’ Por pikërisht kjo do të ndodhte”, thotë ai.
Njerëzit më të pasur të Rusisë dikur ishin në gjendje të ndikonin në vendimmarrjen në nivelet më të larta të pushtetit. Pasi Putini të largohet, nuk ka dyshim se ata do të përpiqen të rimarrin ndikimin që kishin dikur. Pyetja është: a do t’i lejojnë mbetjet e regjimit aktual ta bëjnë këtë?/BBC







