nga Pal Nikolli
Në çdo shoqëri që pretendon të jetë demokratike, drejtësia nuk është thjesht një funksion teknik i shtetit, por një marrëdhënie besimi mes institucioneve dhe qytetarëve. Ky besim nuk ndërtohet vetëm mbi vendime të drejta në thelb, por mbi mënyrën se si ato merren, komunikohen dhe mishërohen nga ata që kanë barrën t’i japin drejtësisë zë dhe fytyrë. Për këtë arsye, parimi se gjykatësi jo vetëm duhet të jetë i paanshëm, por edhe të shfaqet i tillë, nuk është një kërkesë formale apo etike dytësore; ai është kusht themelor i legjitimitetit institucional.
Paanshmëria, në kuptimin e saj të plotë, nuk është një gjendje e brendshme që mbetet e padukshme për publikun. Ajo është një praktikë e përditshme e sjelljes, e gjuhës dhe e qëndrimit. Gjykatësi flet jo vetëm përmes vendimit që merr, por edhe përmes tonit që përdor, fjalorit që zgjedh, mimikës që shfaq dhe mënyrës se si i drejtohet palëve. Në këtë hapësirë, çdo element komunikimi bëhet pjesë e aktit të drejtësisë. Çdo devijim nga përmbajtja dhe maturia e kërkuar nuk është thjesht një detaj personal, por një sinjal publik që mund të interpretohet si mungesë ekuidistance.
Ironia, relativizmi apo lehtësia në trajtimin e çështjeve nuk janë të pafajshme kur vijnë nga një gjykatës. Ato krijojnë perceptimin se ligji nuk është një normë e qëndrueshme, por një fushë interpretimi subjektiv, e ndikuar nga humori, bindjet apo qëndrimet personale. Në një shoqëri ku besimi në institucione është shpesh i brishtë, këto sinjale lexohen si shenja arrogance, mospërfilljeje ose, më keq, paragjykimi. Drejtësia që lejon të duket e paqëndrueshme në formë, rrezikon të perceptohet si e tillë edhe në përmbajtje.
Autoriteti i Gjykatës nuk është autoritet force, por autoritet simbolik. Ai nuk imponohet, por pranohet. Dhe pranohet vetëm atëherë kur publiku sheh në gjykatës një figurë që qëndron mbi konfliktin, mbi emocionin dhe mbi opinionin. Përmbajtja, serioziteti dhe distanca profesionale nuk janë shenja ftohtësie apo mungese humaniteti, por garanci se vendimi nuk buron nga impulsi, por nga ligji dhe arsyeja. Në këtë kuptim, forma bëhet mbrojtëse e përmbajtjes.
Dimensioni politik i kësaj çështjeje qëndron pikërisht në faktin se drejtësia duhet të jetë pushteti më pak i politizuar, por njëkohësisht më i ekspozuari ndaj gjykimit publik. Çdo fjalë e matur ose e pamatur e një gjykatësi mund të përdoret për të forcuar ose për të minuar besimin në sistemin e drejtësisë në tërësi. Në një klimë polarizimi politik, ku çdo institucion rrezikon të shihet si palë, sjellja e gjyqtarit merr peshë politike jo sepse ai bën politikë, por sepse ai duhet ta përjashtojë atë në çdo detaj të veprimit të vet.
Drejtësia, për këtë arsye, nuk mund të lejojë luksin e relativizmit. Ajo nuk është debat filozofik dhe as arenë retorike. Ajo është një ritual i rreptë institucional, ku solemniteti nuk është dekor, por pjesë e funksionit. Kur gjuha bëhet e lirshme, kur ironia zë vendin e argumentit, kur qëndrimi personal fillon të errësojë rolin institucional, drejtësia humbet një pjesë të autoritetit të saj të heshtur, por vendimtar.
Në fund, shteti ligjor nuk mbahet vetëm nga ligje të shkruara mirë, por nga figura që i zbatojnë ato me dinjitet. Gjykatësi është një nga këto figura kyçe. Nëse ai nuk arrin të shfaqë paanshmëri, seriozitet dhe ekuilibër, edhe vendimi më i drejtë rrezikon të perceptohet si i padrejtë. Dhe kur perceptimi i padrejtësisë bëhet normë, atëherë kriza nuk është më vetëm juridike, por politike dhe morale. Sepse drejtësia, në fund të fundit, ose besohet, ose nuk ekziston.
