Kur mediokriteti ngjitet në krye dhe inteligjenca zbret në heshtje! nga Pal Nikolli

nga Pal Nikolli
Ka një moment në jetën e një vendi kur problemi nuk është më mungesa e ligjeve, as mungesa e institucioneve, por mungesa e standardit. Kur promovimi dhe përkrahja e mediokritetit bëhet praktikë e zakonshme në drejtimin e shtetit dhe të institucioneve, dëmi nuk mbetet në nivel individësh; ai shndërrohet në kulturë qeverisëse. Dhe kur mediokriteti kthehet në kulturë, inteligjenca fillon të tërhiqet.
Historia e mendimit politik e ka trajtuar prej kohësh rrezikun e degradimit të elitave. Që nga reflektimet e Platonit mbi nevojën që shteti të drejtohet nga më të diturit, e deri te analiza e Montesquieut mbi ekuilibrin dhe cilësinë e pushtetit, një gjë ka qenë e qartë: cilësia e qeverisjes është pasqyrë e cilësisë së atyre që përzgjidhen për të drejtuar. Kur kriteri i përzgjedhjes nuk është merita, por bindja, lidhja apo konformizmi, atëherë fillon deformimi i rendit institucional.
Mediokriteti në krye prodhon një efekt zinxhir. Së pari, ai ul pragun e pritshmërisë. Aftësia nuk shihet më si domosdoshmëri, por si aksident. Së dyti, krijon një klimë ku individët kompetentë perceptohen si kërcënim për rendin ekzistues. Në vend që të përfshihen, ata anashkalohen. Në vend që të promovohen, ata margjinalizohen. Së treti, ndërtohet një administratë që funksionon mbi lojalitetin dhe jo mbi profesionalizmin.
Pasojat janë të dukshme: vendimmarrje e dobët, politika publike të cekëta, reforma që mbeten në letër dhe institucione që humbasin autoritetin moral. Por dëmi më i madh është më pak i dukshëm: është zhgënjimi i heshtur i inteligjencës. Kur individët me dije, përvojë dhe integritet shohin se sistemi nuk i shpërblen, ata zgjedhin ose të largohen fizikisht, ose të tërhiqen nga hapësira publike. Kjo është forma më e rrezikshme e varfërimit kombëtar: largimi i mendjes.
Një vend mund të mbijetojë me pak burime natyrore, por nuk mund të zhvillohet pa kapital intelektual. Nëse promovimi i mediokritetit vazhdon të jetë normë, atëherë prodhohet një rreth vicioz: drejtues të dobët zgjedhin vartës më të dobët, të cilët nga ana e tyre riprodhojnë të njëjtin model. Kështu krijohet një sistem që vetëmbrohet nga cilësia.
Megjithatë, inteligjenca nuk zhduket. Ajo mund të heshtë, por nuk shuhet. Pyetja thelbësore është nëse shoqëria do të vazhdojë të tolerojë standarde të ulëta, apo do të kërkojë rikthimin e meritës si kriter themelor. Transparenca në përzgjedhje, konkurrenca reale, llogaridhënia dhe respekti për ekspertizën nuk janë luks; janë kusht për mbijetesë institucionale. Sepse në fund, shkatërrimi i inteligjencës nuk ndodh kur ajo mungon, por kur ajo përjashtohet. Dhe një vend që përjashton mendjen nga drejtimi, rrezikon të drejtohet nga boshllëku.