Më 13 mars 1961 nisi gjyqi i famshëm i grupit të spiunazhit të Portlandit, një nga rastet më të bujshme të Luftës së Ftohtë. Çifti amerikan Peter dhe Helen Kroger, të njohur mes fqinjëve si një librashitës dhe një amvisë, u zbuluan se ishin në të vërtetë agjentë veteranë të KGB-së.
Imazhi i shkëmbimit të spiunëve në Luftën e Ftohtë është ai i dy të burgosurve që ecin ngadalë nga anët e kundërta të një pike kontrolli ose ure të zymtë drejt lirisë. Por kur Helen dhe Peter Kroger u liruan nga burgu në vitin 1969 në këmbim të një lektori britanik të mbajtur në Bashkimin Sovjetik, historia ishte ndryshe.
Duke qëndruar pranë tyre në një avion me destinacion Poloninë, gazetari i BBC-së Tom Mangold raportoi: “Brenda më pak se një ore, ata do të shkelin në tokën komuniste për të cilën kanë gënjyer dhe spiunuar dhe kanë kaluar nëntë vjet në burg. Pas nëntë vitesh: ata i pret salmon i tymosur, vezë, pulë, shampanjë dhe kafe për Kroger-ët, ndërsa ata ulen, jashtëzakonisht të lumtur, në vendet e rezervuara fillimisht në këtë sallë pritjeje të klasit të parë për lajmet televizive të BBC-së.”
Çifti Kroger ishin dënuar në vitin 1961 si pjesë e grupit famëkeq prej pesë personash të spiunazhit të Portlandit, një nga operacionet më të rëndësishme të epokës. Çifti kishte ngritur një sistem komunikimi të zgjuar për të dërguar dosje të vlefshme të inteligjencës britanike në Moskë. Shumë mendonin se ata kishin shpëtuar lehtë.
Objekti i vëmendjes së spiunëve ishte Instituti i Armëve Nënujore të Admiralit në Portland, një gadishull në jugun me rërë të Anglisë. Në këtë qendër kërkimore, shkencëtarët dhe teknikët punonin mbi projektet më të ndjeshme të Marinës Mbretërore, si sistemet kundër-nëndetëseve. Çdo pajisje e re dhe çdo modifikim regjistrohej me përpikëri, me fotografi, vizatime dhe specifikime teknike. Për t’i marrë këto, sovjetikët kishin nevojë për spiunë profesionistë – dy prej tyre ishin brenda vetë institutit.
Harry Houghton, ish-oficer i Marinës Mbretërore, ishte rekrutuar nga inteligjenca komuniste gjatë punës në ambasadën britanike në Poloni. Pas kthimit në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 1953, ai rifilloi aktivitetet e spiunazhit kur mori një punë si nëpunës në institutin e Portlandit. Ai filloi një lidhje jashtëmartesore me kolegen Ethel Gee, e cila kishte akses në materiale më të klasifikuara. Duke u shtirur si burrë e grua, ata udhëtonin në Londër për të takuar kontaktin e tyre të KGB-së dhe për të dorëzuar materialet e vjedhura.
Brenda shtëpisë së tyre të thjeshtë, ata kishin ndërtuar një qendër komunikimi të sofistikuar.
Dosjet e publikuara nga MI5 në vitin 2019 zbuluan se ata mund të ishin zbuluar shumë më herët falë një denoncimi nga gruaja e vërtetë e Houghton-it, e cila ishte bërë dyshuese për vizitat e tij të rregullta në Londër. Ajo tregoi se një herë ai hodhi një tufë kartëmonedhash në ajër pas një udhëtimi, ndërsa një herë tjetër ajo gjeti dokumente të shënuara “tepër sekret” në tavolinën e tij. Ajo gjithashtu kishte zbuluar një aparat fotografik të vogël të fshehur nën shkallë. Megjithatë, akuzat e saj u injoruan si “të nxitura nga momenti dhe nga zemërimi”.
Aparati i vogël ishte një armë kyçe e spiunëve: kamerat me mikrodot reduktonin faqe të tëra informacioni në një copë filmi sa një pikë. Këto mund të fshiheshin në kartolina ose libra dhe të dërgoheshin në Moskë pa u zbuluar.
Spiunimi i spiunëve
Peter dhe Helen Kroger, të njohur si një librashitës dhe një amvisë për fqinjët e tyre, në të vërtetë ishin Morris dhe Lona Cohen, agjentë amerikanë veteranë të Bashkimit Sovjetik. Ata kishin ngritur një qendër komunikimi me radio të fshehur dhe pajisje mikrodot (instrumente të vogla që përdoren për të zvogëluar dokumente, foto ose informacione në një madhësi shumë të vogël).
Kontakti i tyre, i njohur si Gordon Lonsdale, ishte në realitet Konon Molody, agjent i KGB-së. Ai merrte informacionin nga Houghton dhe Gee dhe ia dorëzonte Krogerëve. Ky aktivitet vazhdoi për vite pa u zbuluar, derisa një tip nga agjenti polak Michal Goleniewski (snajperist), që punonte për CIA-n, paralajmëroi për një informator britanik në kërkimet detare.
Hetimet e MI5 çuan në arrestimin e Houghton, Gee dhe Lonsdale më 7 janar 1961, me dokumente sekrete të nëndetëses bërthamore HMS Dreadnought. Po atë ditë, Kroger-ët u arrestuan. Në shtëpinë e tyre u gjetën pajisje fotografike, antena radio, transmetues të fuqishëm dhe mijëra dollarë.
Shkëmbimet e të burgosurve
Gjyqi zgjati rreth dy javë. Lonsdale u dënua me 25 vjet, por shërbeu më pak se katër. Në vitin 1966 ai u lirua në këmbim të Greville Wynne. Kroger-ët u dënuan me 20 vjet. Në vitin 1969 u shkëmbyen me ligjëruesin britanik Gerald Brooke, i cili kishte kryer katër vjet burg për shpërndarje të fletushkave anti-sovjetike. Ata u vendosën në Moskë dhe morën Çmimin Ushtarak të Lartë rus, Urdhrin e flamurit të Kuq. Në vitin 1998 u nderuan me pulla postare si Heronj të Federatës Ruse.
Houghton dhe Gee kryen 9 vjet nga 15 vjet dënim. Gee u rikthye në shtëpinë e vjetër në Portland, ku u tallën në rrugë duke u thirrur “tradhtarë“. Një vit më vonë, ata u martuan.
