Më 25 gusht 1946, në Gurëz të Krujës u vra komandanti Babë Rexha. Tri ditë më vonë, më 28 gusht, dhjetë burra u pushkatuan në të njëjtin vend, në një ngjarje që dëshmitë dhe dokumentet historike e përshkruajnë si një prej episodeve më të rënda të represionit komunist në zonë.
Tetë prej tyre ishin arrestuar, marrë në pyetje dhe torturuar për dy ditë, ndërsa dy të tjerë u përfshinë në grupin e të dënuarve gjatë përgatitjeve për ekzekutim. Gratë, fëmijët dhe banorët e fshatit u detyruan të dëshmonin skenën. Ato ditë tragjike, lanë një plagë të thellë në kujtesën e Gurëzit dhe ndikuan në fatin e banorëve të tij për dekada. Historia e masakrës së Gurëzit nis më 25 gusht 1946, kur komandanti Babë Rexha u vra në rrethana që do të shërbenin si shkak për një valë të menjëhershme arrestimesh dhe represioni ndaj banorëve të zonës. Shteti komunist ndërmori një operacion që përfshiu dhjetëra burra të fshatit. Menjëherë pas vrasjes u ndaluan rreth 80 persona. Disa u mbajtën në mjedise të tilla sikusre një mulli, ndërsa të tjerë u dërguan në ambientet e kishës pranë zonës.
Më pas, rreth njëzet burra u nisën drejt Krujës, ku u morën në pyetje për të zbuluar se kush kishte qëlluar mbi Babë Rexhën. Sipas dëshmive, të arrestuarit u përballën me presion të rëndë dhe tortura, ndërsa kërkohej që prej tyre të merreshin emra dhe pranime faji. Mes frikës, njerëz të ndryshëm u përfshinë në një proces seleksionimi, ku fati i tyre nuk përcaktohej nga një gjykim i rregullt, por nga vendime të marra nga autoritetet e kohës. Për banorët e Gurëzit, ato ditë shënuan fillimin e një tragjedie që do të shkonte përtej dhjetë jetëve të humbura. Fshati do të mbetej për shumë vite nën dyshimin dhe kontrollin e pushtetit komunist, ndërsa familjet e viktimave do të përballeshin me pasojat e një ngjarjeje që la gjurmë në jetën e tyre shoqërore dhe ekonomike.
URDHRI PËR PUSHKATIM
Një prej elementeve më të rëndësishme të dokumentimit të kësaj ngjarjeje lidhet me dëshminë e Koçi Xoxes në procesin gjyqësor të vitit 1949. Në pyetjet që iu drejtuan për vrasjet pa gjyq, Xoxe u shpreh se, në rast operacionesh ose kryengritjesh, populli i aprovonte veprime të tilla. Ai mohoi që vrasja e Babë Rexhës të kishte qenë provokacion i Sigurimit, por pranoi se kishte dhënë urdhër për vrasjen e menjëhershme të shtatë, tetë ose dhjetë personave si masë hakmarrëse. “Në rast operacionesh ose kryengritjesh, populli i aprovon vrasje të tilla. Nuk është e vërtetë që vrasja e Babë Rexhës në Gurëz të Krujës të ketë qenë një provokacion i Sigurimit. Unë kam dhënë urdhër, që të vriteshin menjëherë në vend, si raprezalje, 7-8 ose 10 veta”,citohet Koçi Xoxe.
Në rastin e Gurëzit, sipas materialeve të cituara, dhjetë burra u përzgjodhën për t’u pushkatuar. Tetë prej burrave që do të pushkatoheshin u mbajtën për dy ditë në kushte të rënda dhe iu nënshtruan torturave. Qëllimi ishte të zbuloheshin autorët e vrasjes së Babë Rexhës, por përfundimi ishte tragjik, dhjetë burra u përgatitën për t’u ekzekutuar, pa një gjykim që të përcaktonte fajësinë e tyre. Në mesin e të arrestuarve përmendet Mark Miri, i cili, përpiqej t’i bindte më të rinjtë të mos pranonin akuza të pavërteta. Ai u kërkonte që, nëse duhej të merrej dikush përgjegjës, barrën ta linin mbi të, për shkak të moshës së tij. Ky episod, përtej dhimbjes njerëzore, dëshmon frikën dhe pasigurinë që mbizotëronin në qelitë ku mbaheshin të ndaluarit. Përzgjedhja e dhjetë burrave, u bë pas vendimeve të auoriteteve dhe ndryshimeve në listën e personave që do të pushkatoheshin. Disa prej të ndaluarve u liruan, ndërsa të tjerë u mbajtën ose u zëvendësuan me persona të tjerë. Në këtë mënyrë, fati i atyre njerëzve u vëndos nga vendime arbitrare, jo nga prova të verifikuara dhe një proces i drejtë. Një nga episodet më të dhimbshme lidhet me Matush Kolën, i cili, sipas rrëfimit, ishte duke mbështjellë cigaren kur e thirrën. Ai e la cigaren, e futi në kuti, u ngrit dhe shkoi qetësisht drejt vendit ku e prisnin. Një tjetër rast i rëndë ishte ai i Nik Tom Prelës, të cilit, i kishin thyer të dyja këmbët gjatë torturave. Ai nuk mund të ecte vetë dhe u dërgua drejt vendit të ekzekutimit i mbajtur nga krahët.
EKZEKUTIMET PAS TORTURAVE
Më 28 gusht 1946, dhjetë burra u pushkatuan në Gurëz. Ata u lidhën dorë për dorë dhe u dërguan në vendin e ekzekutimit, në të njëjtën zonë ku ishte vrarë Babë Rexha. Dhjetë viktimat ishin: Zef Miri, Mark Staka, Mark Miri, Nik Tom Prela, Matush Kola, Gjo’ Vati, Nikoll Deda, Ndue Miri, Zef Nik Staka dhe Ndue Fran Rrukaj. Pas ekzekutimit të tyre, jeta e familjarëve të tyre ndryshoi pasi u bën nën përndjekje deri në rrëzimin e diktaturës. Disa nga viktimat ishin banorë të zonës, ndërsa të tjerë u gjendën në Gurëz në rrethana që nuk i lidhnin domosdoshmërisht me vrasjen e Babë Rexhës. Ndue Fran Rrukaj, ishte nip i familjes Miraj dhe ndodhej rastësisht në Gurëz, pasi kishte ardhur nga Malësia. Edhe ai përfundoi në grupin e të pushkatuarve.
Ata kishin lidhje familjare e shoqërore me persona të tjerë. Në mesin e viktimave ishte edhe Mark Staka, i cili, kërkoi që nipi i tij, Zef Staka, të mos pushkatohej. Kërkesa e tij e fundit nuk u pranua. Përkundrazi, Mark Staka u pushkatua i pari. Mark Miri, një prej viktimave, ishte oficer rezervë dhe figurë e njohur e zonës! Ai kishte marrë pjesë në kryengritjen e malësorëve të Gurëzit dhe Bregut të Matit më 1912. Gjatë viteve të mëvonshme shërbeu në poste ushtarake dhe mori pjesë në rezistencën ndaj pushtimit fashist të vitit 1939. Mark Miri mori pjesë gjithashtu në Konferencën e Mukjes në gusht 1944 dhe ishte i lidhur me krahun e Abaz Kupit. Ai u arrestua dhe u pushkatua pa gjyq më 28 gusht 1946, së bashku me vëllanë e tij Zef Miri. Të rrahur e sakatuar i sollën me një kamion në Gurëz. Të liruarit i lanë në këmbë. Gjo‘Vati i liruar, për fat të keq, për shkak të torturave nuk ecte dot dhe kërkon të kthehet me makinën me të mjerët. Në Gurëz, disa përsëri i liruan, i zëvëndësuan me të tjerë, Gjo‘ Vatit i vunë prangat.
EKZEKUTIMI PARA GRAVE DHE FËMIJËVE
Një nga aspektet më tronditëse të masakrës së Gurëzit ishte mënyra se si u organizua ekzekutimi. Banorëve iu kërkua të paraqiteshin për të parë pushkatimin. Thirrja ishte e shoqëruar me një kërcënim të qartë, kushdo që mungonte mund të konsiderohej i dyshuar për pjesëmarrje në vrasjen e Babë Rexhës. Kështu, gratë, fëmijët, nënat dhe të moshuarit u detyruan të ishin dëshmitarë të vrasjes së dhjetë burrave. Të dënuarit nuk u vendosën në këmbë, por në gjunjë, me shpinë nga lumi i Matit, në mënyrë që plumbat të mos rrezikonin njerëzit që ndodheshin më larg. Për këtë ngjarje përmendet edhe Nikoll Deda, i cili, pas breshërisë së parë, kishte mbijetuar. Ai kërkoi t’i falej jeta, duke thënë se Zojës i detyrohej shpëtimin. Megjithatë, një partizane iu afrua dhe e qëlloi për vdekje. Ai la pas dy fëmijë jetimë, bashkëshorten dhe nënën. Edhe në çastet e fundit, dhuna nuk u ndal me breshërinë e pushkatimit, por vazhdoi ndaj një njeriu që kishte mbijetuar dhe kërkonte të jetonte. Për gratë dhe fëmijët që u detyruan të ndiqnin skenën, kjo ditë u kthye në një kujtim që do të shoqëronte familjet e Gurëzit për shumë vite.
HIJA E KONFLIKTEVE POLITIKE
Në këtë masakër përmendet edhe e kaluara politike e Mark Mirit. Ai kishte marrë pjesë në Konferencën e Mukjes më 3 gusht 1943, ku kishte pasur debat me një prej figurave të rëndësishme të grupimit komunist. Përmendet gjithashtu vrasja e nipit të tij, kapiten Dedë Nikoll Mirit, në vitin 1944. Këto të dhëna paraqiten në rrëfimin e ngjarjeve si pjesë e kontekstit që mund të ketë ndikuar në mënyrën se si ai shihej nga autoritetet e kohës. Megjithatë, ato nuk përbëjnë vetvetiu prova për ndonjë përgjegjësi të tij në vrasjen e Babë Rexhës. Masakra e 28 gushtit 1946 nuk ishte fundi i vuajtjeve për banorët e Gurëzit. Fshati mbeti nën kontroll të fortë dhe nën vëzhgim të autoriteteve gjatë viteve që pasuan. Një tjetër ngjarje e rëndë përmendet më 11 tetor 1946, në pyjet e Gorresë së Poshtme, ku u vra kapteri Rrahman Xhemali, zëvendëskomandant i postës vendore, nga Kuçi i Kurveleshit. Sipas rrëfimit, kjo ngjarje u pasua nga një atmosferë edhe më e rëndë kontrolli dhe dyshimi mbi komunitetin. Gurëzi, për shkak të ngjarjeve të atij viti, u shënua si një vend ku autoritetet ushtronin një vëmendje të veçantë politike dhe të sigurisë. Pasojat prekën edhe brezat e mëvonshëm. Masakra e Gurëzit mbetet një nga episodet që dëshmojnë se si dhuna politike dhe ndëshkimi kolektiv mund të shkatërrojnë jetën e një komuniteti. Vrasja e Babë Rexhës më 25 gusht 1946 u pasua nga arrestime, tortura dhe pushkatimi i dhjetë burrave më 28 gusht, në një operacion që, sipas burimeve të cituara, u justifikua si raprezalje.
Dëshmia e Koçi Xoxes, e përcjellë përmes materialit historik të Kastriot Dervishit, përbën një element të rëndësishëm për të kuptuar logjikën e këtij veprimi. Dhjetë njerëz u pushkatuan dhe u parapri nga një proces i rregullt gjyqësor. Familjet e tyre humbën baballarë, bashkëshortë, bij dhe vëllezër, ndërsa gratë e fëmijët që u detyruan të shihnin ekzekutimin mbartën kujtimin e një dite që nuk mund të harrohej. Zef Miri, Mark Staka, Mark Miri, Nik Tom Prela, Matush Kola, Gjo’ Vati, Nikoll Deda, Ndue Miri, Zef Nik Staka dhe Ndue Fran Rrukaj janë emrat që qëndrojnë në qendër të kësaj historie. Masakra e Gurëzit nuk është vetëm një ngjarje e 28 gushtit 1946. Ajo është një plagë në historinë e zonës së Krujës, një dëshmi e pasojave të ndëshkimit kolektiv dhe një kujtesë se asnjë pushtet nuk duhet të zëvendësojë drejtësinë me hakmarrjen. Marre nga Panorama
