nga Bislim Ahmetaj
Azem Hajdari dhe brezi që nuk mësoi të dorëzohej
Ka njerëz që i përkasin një kohe.
Dhe ka njerëz që, edhe pasi koha e tyre ka kaluar, vazhdojnë të na bëjnë pyetje.
Azem Hajdari është nga këta të dytët.
Nëse do të kërkonim një figurë që e përfaqëson më dinjitetshëm Gjeneratën X shqiptare, do të ishte e vështirë të gjenim një emër më domethënës se ai.
Jo sepse ishte i përsosur.
Jo sepse brezi i tij ishte i përsosur.
Por sepse ai mishëroi një cilësi që ajo gjeneratë e kishte mësuar në një mënyrë që brezat e mëvonshëm nuk mund ta mësonin më:
Aftësinë për të mos u dorëzuar përballë asaj që e konsideronte të padrejtë.
Dhe historia e tij mund të lexohet përmes tri datave:
Dhjetori ’90.
12 shtatori ’98.
Dhe protestat e sotme.
Tre momente.
Tre Shqipëri.
Dhe një pyetje që vazhdon të mbetet pezull.
Dhjetori ’90: kur frika doli në rrugë
Azemi ishte student kur Shqipëria u ngrit nga gjumi i gjatë i diktaturës.
Në Dhjetor ’90 nuk kishte rrjete sociale.
Nuk kishte telefona inteligjentë. Nuk kishte kamera në çdo dorë.
Nuk kishte mundësi që një njeri të shkruante një fjali dhe ta lexonin mijëranjerëz brenda pak sekondash.
Kishte vetëm rrugën.
Dhe kishte frikën.
Prandaj guximi i atij brezi nuk mund të matet me standardet e sotme.
Sot e kemi të lehtë të flasim për lirinë.
Atëherë duhej ta kërkonin atë.
Azemi dhe studentët e Dhjetorit nuk kërkuan një internet më të shpejtë, një punë më të mirë apo një algoritëm më të drejtë.
Kërkuan diçka shumë më themelore:
Të drejtën për të qenë qytetarë.
Lëvizja e Dhjetorit çau murin politik të regjimit dhe hapi rrugën drejt pluralizmit.
Por ka një hollësi që shpesh e harrojmë.
Azemi nuk u bë i rëndësishëm sepse ishte student, sepse të tillë ishim mbi 10 mijë.
U bë i rëndësishëm sepse, në një moment kur të gjithë kishin arsye të kishin frikë, ai vendosi të mos e njihte frikën.
Ky është ndryshimi.
Gjenerata X nuk e kishte luksin e indiferencës
Gjenerata X shqiptare u rrit me mungesa të gjithëçkaje.
Mungesë informacioni.
Mungesë lirie.
Mungesë zgjedhjesh.
Mungesë mundësish.
Por pikërisht kjo mungesë i mësoi një gjë që sot mund të duket e vjetruar:
Të durosh.
Të presësh.
Të këmbëngulësh.
Të qëndrosh.
Të mos ikësh sapo gjërat bëhen të vështira.
Azemi dhe brezi i tij ishin produkt i kësaj kulture.
Ai nuk ishte njeriu i komoditetit.
Ishte njeriu i përballjes.
Prandaj edhe figura e tij është e vështirë të futet në kornizat e politikës së zakonshme shqiptare.
Sepse politika jonë më vonë prodhoi shumë njerëz që dinin të ngjiteshin në pushtet.
Azemi i përkiste një kohe kur kishte njerëz që ishin të gatshëm të rrezikonin për të rrëzuar pushtetin.
Këtu qëndron diferenca e Azemit me kohën.
12 shtator 1998: kur demokracia zbuloi fytyrën e saj të errët
Vetëm tetë vjet pas Dhjetorit ’90.
Azem Hajdari u vra më 12 shtator 1998, pranë selisë së Partisë Demokratike në Tiranë.
Ishte vetëm 35 vjeç.
Një brez që kishte dalë në rrugë për të vrarë frikën e diktaturës, tani shihte një nga simbolet e tij të vrarë po në rrugë ngjitur me zyrat e partisë që e kishte themeluar vetëm 8 vite më parë.
Dhe këtu historia bëhet e dhimbshme dhe tronditëse.
Sepse diktatura kishte rënë.
Por kultura e dhunës politike nuk kishte vdekur.
Shteti kishte ndryshuar, por marrëdhënia e pushtetit me qytetarin ende nuk ishte shëruar. Prandaj 12 shtatori ’98-ës nuk duhet kujtuar vetëm si data e vrasjes së Azem Hajdarit.
Duhet kujtuar edhe si alarm për demokracinë shqiptare.
Një alarm që, me sa duket, nuk e dëgjuam mjaftueshëm, nuk e morëm seriozisht, nuk e kuruam si patologji të vjetër që vinte nga diktatura.
Dhe pastaj erdhën vitet e pushtetit
Gjenerata X hyri në demokraci me idealizëm.
Por politika shqiptare, me kalimin e viteve, u mbush me interesa, pazare, karriera, pasuri dhe luftë për pushtet.
Njerëzit që dikur kërkonin të rrëzonin një sistem u bënë pjesë e sistemeve të reja.
Disa u pasuruan.
Disa u konsumuan.
Disa harruan pse kishin dalë në rrugë.
Dhe kështu ndodhi diçka shumë shqiptare: Revolucioni u kthye në karrierë.
Ideali u kthye në profesion.
Partia u kthye në instrument.
Dhe qytetari, që në Dhjetor ’90 ishte protagonist, dalëngadalë u kthye përsëri në spektator.
Kjo është ndoshta humbja më e madhe e këtyre 36 viteve.
Jo se ndryshuan qeveritë.
Por se u lodh qytetari.
Sot kemi një tjetër Shqipëri
Sot nuk kemi diktaturë të ngjashme me atë të vitit 1990. Dhe duhet ta themi qartë.
Nuk mund të krahasohet Shqipëria e sotme me Shqipërinë komuniste.
Por demokracia nuk matet vetëm me faktin se diktatura nuk ekziston më në ligje dhe kushtetutë.
Demokracia matet edhe me cilësinë e zgjedhjeve, me ndarjen e pushteteve, me përgjegjshmërinë e qeverisë, me llogaridhënien dhe me aftësinë e qytetarit për t’i thënë pushtetit“jo”.
Dhe pikërisht këtu merr kuptim protesta e sotme.
Qytetarët kanë dalë në rrugë për më shumë se 100 ditë radhazi. Kërkesa kryesore e tyre mbetet largimi i qeverisë, protestuesit kanë kërkuar gjithashtu qeveri teknike dhe ndryshime të rëndësishme në rregullat e sistemit politik.
Kjo nuk është Dhjetori ’90.
Dhe nuk duhet të jetë.
Sot nuk kemi nevojë të rrëzojmë një diktaturë.
Kemi nevojë të mbrojmë demokracinë nga deformimi dramatik që ka pësuar ndër vite.
Brezi Z ka një provë tjetër
Këtu hyn Gjenerata Z.
Brezi që lindi pas rënies së komunizmit.
Brezi që nuk e ka përjetuar frikën e diktaturës. Brezi që e ka gjetur internetin aty. Telefonin. Informacionin. Lirinë e lëvizjes. Botën në ekran. Ky brez nuk ka pse të bëhet si Azemi.
Madje nuk duhet.
Por ka diçka që mund të mësojë prej tij:
Liria nuk është vetëm mundësia për të thënë çfarë mendon.
Liria është edhe gatishmëria për të mbajtur përgjegjësi për atë që thua.
Është të dalësh nga ekrani kur duhet.
Është të shkosh në shesh.
Është të qëndrosh kur të tjerët largohen.
Është të mos e shesësh bindjen për një vend pune.
Është të mos e kthesh votën në mall.
Është të mos pranosh që politika të t’blejë me një favor të vogël dhe ta marrë të drejtën e madhe.
Azemi nuk kishte “followers”
Kjo është një nga ironitë më të mëdha.
Azemi nuk kishte ndjekës në Instagram.
Kishte njerëz që e ndiqnin në rrugë.
Nuk kishte “like”.
Kishte rrezik.
Nuk kishte algoritëm.
Kishte bindje.
Nuk kishte mundësi të krijonte një imazh virtual të vetes.
Duhej ta provonte veten në realitet.
Sot mund të kesh qindra mijëra ndjekës dhe, megjithatë, të mos kesh asnjë njeri që të ndjek kur vjen çasti i vështirë.
Kjo është pyetja që koha e Azemit i bën kohës sonë:
Sa vlen një zë nëse nuk shndërrohet kurrë në qëndrim?
Protesta e sotme nuk duhet të kërkojë një Azem të ri
Ky është edhe gabimi që nuk duhet bërë. Shoqëria shqiptare nuk ka nevojë për një hero të ri.
Ka nevojë për qytetarë.
Dhjetori ’90 kishte disa figura që u bënë simbole.
Demokracia e sotme duhet të ketë mijëra qytetarë që nuk presin një shpëtimtar.
Sepse demokracia që varet nga një njeri është demokraci e dobët.
Demokracia që mbrohet nga qytetarët është demokraci e fortë.
Kjo është ndoshta trashëgimia më e madhe që Gjenerata X mund t’i lërë Gjeneratës Z.
Jo nostalgjinë.
Jo mitin.
Jo fotografinë e Azemit.
Por karakterin dhe energjinë e tij.
Nga Dhjetori ’90 te protesta e sotme
Në Dhjetor ’90 pyetja ishte:
A mund të jemi të lirë?
Në 12 shtator 1998 pyetja u bë:
A mund të mbijetojë demokracia shqiptare pa u kthyer dhuna në gjuhën e politikës?
Sot pyetja është tjetër:
A kemi qytetarë të mjaftueshëm që janë gati ta mbrojnë demokracinë?
Këto tri pyetje janë, në fakt, një histori e vetme.
Historia e një vendi që doli nga diktatura, ndërtoi pluralizmin, e konsumoi idealin dhe sot po përpiqet të zbulojë nëse qytetaria mund të ringjallet.
Prandaj Azem Hajdari nuk është vetëm e shkuara.
Ai është një standard.
Jo standardi se si duhet të jetë një politikan.
Por standardi se sa larg duhet të jetë i gatshëm të shkojë një njeri kur beson se një gjë është e drejtë.
Dhe këtu ndoshta qëndron edhe pyetja më e pakëndshme për ne, sot:
Nëse Azemi do të ishte gjallë, çfarë do të na kërkonte?
Ndoshta jo të brohorisnim emrin e tij.
Ndoshta jo të vendosnim lule nëpër përvjetoret e tij.
Ndoshta as të flisnim për të.
Ndoshta do të na kërkonte diçka shumë më të thjeshtë:
Të mos rrimë në shtëpi kur demokracia ka nevojë për qytetarin.
Sepse Azemi dhe brezi i tij e mësuan në Dhjetor ’90 atë që ne duket se e kemi harruar:
Pushteti nuk ndryshon nga ankesat e qytetarëve.
Pushteti ndryshon kur qytetarët pushojnë së qeni spektatorë.
Dhe kjo është arsyeja pse, 36 vjet pas Dhjetorit ’90 dhe 28 vjet pas 12 shtatorit ’98, ndërsa njerëzit vazhdojnë të dalin në rrugët e Tiranës, Azemi nuk duhet parë vetëm duke kthyer kokën nga e kaluara.
Duhet parë si një pyetje që na vjen nga e ardhmja:
A jemi ende një popull që di të ngrihet?
Që di dhe mund të çlirohet nga e keqja?
