Nga Nexhbedin Basha
Gazetar & Poet
10 qershori sapo kaloi, por jehona e tij mbetet ende e gjallë në kujtesën kombëtare. Është një datë që të rikthen natyrshëm te një nga ngjarjet më themelore të historisë sonë: Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Një ngjarje që nuk mbetet vetëm pjesë e së kaluarës, por vazhdon të jetojë si vetëdije, identitet dhe frymë bashkimi kombëtar.
E ndonëse kanë kaluar 148 vite, ende në atë godinë historike, pranë asaj tryeze ku u mblodhën burrat e kombit, duket sikur ndihet pesha e fjalës së tyre, mençuria e mendimit dhe vendosmëria për të mos lejuar copëtimin e trojeve shqiptare. Aty ende duket sikur jehon zëri i atyre që bënë histori në një nga momentet më të vështira të fatit kombëtar.
Në atë kuvend të madh kombëtar spikatën emra që mbetën në themelet e ndërgjegjes shqiptare: Iljaz Pashë Dibra (Qoku), Ymer Prizreni, Sulejman Vokshi, Abdyl Frashëri, Haxhi Zeka, Mehmet Ali Vrioni, Ali Pashë Gucia, Ahmet Koronica, Mehmet Pashë Dërralla, Sami Frashëri, Naim Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa, Hasan Prishtina e shumë patriotë të tjerë nga të gjitha trevat shqiptare.
Secili prej tyre solli në Prizren jo vetëm emrin e krahinës që përfaqësonte, por edhe shpirtin e një kombi që kërkonte të mbijetonte me dinjitet në historinë e Europës. Aty u bashkuan mendimi politik, fjala diplomatike, besa shqiptare dhe vendosmëria për qëndresë.
Prandaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk mbetet vetëm një ngjarje historike. Ajo është memoria e gjallë e bashkimit kombëtar shqiptar.
Në këto ditë përkujtimi, Prizreni dukej sikur merrte frymë ndryshe nën tingujt e historisë. Në kalldrëmet e qytetit riktheheshin simbolikisht hapat e burrave që dikur u mblodhën për fatin e Shqipërisë. Flamujt kuqezi valëviteshin mbi qytetin e Lidhjes, ndërsa Drini dhe Bistrica vazhdonin të rridhnin si dëshmitarë të kohës. Prizreni nuk përkujtoi vetëm një datë, por një betim kombëtar që ende jeton në ndërgjegjen shqiptare.
Mendja të kthen natyrshëm në verën e vitit 1878, kur fati i shqiptarëve po diskutohej në tryezat diplomatike të Europës. Pas Traktatit të Shën Stefanit dhe në prag të Kongresit të Berlinit, fuqitë e mëdha të kohës; Gjermania, Anglia, Franca, Austro-Hungaria, Rusia, Italia dhe Perandoria Osmane; po vendosnin për hartën e Ballkanit.
Në krye të Kongresit të Berlinit qëndronte kancelari gjerman Otto von Bismarck, i cili në atë kohë e konsideronte kombin shqiptar thjesht si një “shprehje gjeografike”, duke mos e njohur si subjekt politik më vete. Pikërisht ky qëndrim i fuqive të mëdha e bëri edhe më të fortë nevojën që shqiptarët të organizoheshin për mbrojtjen e trojeve dhe identitetit të tyre kombëtar.
Në ato tryeza diplomatike rrezikohej copëtimi i trojeve shqiptare. Në atë klimë të rëndë politike, në Prizrenin e gurit dhe të historisë, burrat e kombit u mblodhën me një vendim të prerë: “O sot, o kurrë.” Shqiptarët nuk pranonin të trajtoheshin si një “shprehje gjeografike”, por si një komb me gjuhë, histori dhe të drejtë për të mbrojtur trojet e veta.
Pikërisht si përgjigje ndaj këtij rreziku lindi Lidhja Shqiptare e Prizrenit — një organizim politik, kombëtar dhe mbrojtës, që do ta kthente vetëdijen shqiptare në qëndresë historike.
Në verën e vitit 1878, në Prizren nuk u mblodh thjesht një kuvend burrash, por një komb i copëzuar që kërkonte të bëhej një trup i vetëm. Lidhja e Prizrenit u shndërrua në pikë kthese të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ajo nuk ishte vetëm një akt diplomatik, por një betim për mbijetesë dhe qëndresë.
Në këtë rrjedhë historike, Dibra nuk ishte vetëm një krahinë në lindje të trojeve shqiptare. Ajo ishte një portë e hapur e historisë. Nga ajo krahinë erdhën organizimi, besa dhe lidhja mes maleve dhe qendrës së vendimmarrjes në Prizren.
Jo rastësisht, një nga figurat më përfaqësuese të asaj kohe ishte Iljaz Pashë Dibra (Qoku), i cili mbajti një rol të rëndësishëm në drejtimin dhe organizimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ai konsiderohet ndër figurat kryesore politike të saj dhe ndër burrat që përfaqësuan urtësinë, autoritetin dhe frymën bashkuese të shqiptarëve në atë periudhë të vështirë historike. Kontributi i tij lidhet jo vetëm me përfaqësimin e Dibrës, por edhe me vetë frymën organizative të Lidhjes, në një kohë kur kombi shqiptar kërkonte të mbrohej nga copëtimi dhe të afirmonte identitetin e vet politik.
Krahas tij u shquan edhe figura të tjera që mbartën peshën e kohës: Ymer Prizreni i dha drejtim politik vendimeve të Lidhjes; ndërsa Sulejman Vokshi u bë shtylla e organizimit ushtarak dhe qëndresës së armatosur.
Lëvizja nuk mbeti në sallë. Ajo doli në terren, në male dhe në betejë. Në Kosovë, qëndresa u mbajt gjallë nga Haxhi Zeka, ndërsa në vise të tjera shqiptare vepruan drejtues lokalë si Ahmet Koronica. Përvoja ushtarake u plotësua edhe nga figura si Mehmet Pashë Dërralla, i cili më vonë, në qeverinë e Ismail Qemalit, do të emërohej Ministër i Luftës, duke lidhur përvojën e Lidhjes së Prizrenit me themelet e shtetit shqiptar.
Kështu, Lidhja e Prizrenit nuk ishte thjesht një listë emrash, por një proces historik që nisi në kuvend dhe vazhdoi në organizim, qëndresë dhe kujtesë kombëtare. Nga Dibra në Prizren u krijua një bosht i gjallë bashkimi, ku besa u kthye në veprim dhe përgjegjësia në histori.
Sot, Shqipëria është vend anëtar i NATO-s, ndërsa Kosova është shtet i pavarur. Ky realitet është rezultat i një rruge të gjatë sakrificash dhe përpjekjesh historike për mbijetesë kombëtare. Nga një komb që rrezikonte të zhdukej si subjekt politik në tryezat diplomatike të shekullit XIX, shqiptarët sot jetojnë në dy shtete dhe në shumë vende të botës, por të lidhur nga gjuha, kujtesa dhe identiteti.
Kjo mbetet fitorja më e madhe e burrave që u mblodhën në Prizren në verën e vitit 1878: fakti që kombi shqiptar mbijetoi, u ringrit dhe vazhdon të ecë përpara me dinjitet në historinë moderne të Europës.
Por, megjithëse kombi shqiptar mbijetoi dhe u ringrit në histori, rrënjët e tij ende lëngojnë nga plagët e kohës, nga përçarjet, harresa dhe largimi i bijve të tij nëpër botë. Pikërisht për këtë arsye, kujtesa për Lidhjen e Prizrenit nuk duhet të mbetet vetëm ceremoni përkujtimore, por ndërgjegje kombëtare.
Sepse kombet nuk dobësohen vetëm nga armiqtë e jashtëm, por edhe kur harrojnë rrënjët, historinë dhe besën që i mbajti gjallë ndër shekuj.
Tiranë, 11 qershor 2026
