Një nga shpjegimet mbizotëruese për suksesin e nazistëve lidhet me personalitetin e Hitlerit dhe “kultin e Fyhrerit”. Autori gjerman Philipp Ruch e sfidon këtë rrëfim.
Artisti dhe shkrimtari gjerman Philipp Ruch përpiqet, përmes librit të tij të ri historik, të rishqyrtojë ngritjen në pushtet të Partisë Nacional Socialiste të Punëtorëve Gjermanë (NSDAP) dhe të Adolf Hitlerit.
Teza e tij themelore është se narrativa historike është përqendruar shumë në ngjarjet e viteve 1932 dhe 1933 – zgjedhjet, zjarrin e Reichstagut dhe Aktin e Mundësimit – duke anashkaluar një pikë kthese kritike: zgjedhjet e shtatorit 1930.
Ruh, e njohur edhe nga kolektivi artistik Qendra për Bukuri Politike, i cili kishte shkaktuar reagime me ndërtimin e një replike të Memorialit të Holokaustit pranë shtëpisë së një politikani të AfD-së, argumenton se studimi i këtyre zgjedhjeve të veçanta zbulon një pamje shumë më komplekse dhe të errët të suksesit zgjedhor të nazistëve.
Kërcimi elektoral i vitit 1930
Në vitin 1928, NSDAP ishte ende një parti periferike, siç tha Ruch në një intervistë me Guardian.
Kishte mbledhur rreth 800,000 vota dhe kishte fituar vetëm 12 vende në Reichstag.
Megjithatë, dy vjet më vonë, pamja ishte krejtësisht e ndryshme. Në zgjedhjet e 14 shtatorit 1930, nazistët morën rreth 6.4 milionë vota dhe fituan 107 vende. Rritja ishte mbresëlënëse: brenda dy vjetësh, forca e tyre parlamentare u rrit pothuajse nëntëfish.
Madje edhe Joseph Goebbels, kreu i propagandës naziste, thuhet se besonte para zgjedhjeve se partia, në rastin më të mirë, mund të siguronte 50 deri në 60 vende.
Rezultati e transformoi NSDAP-in nga një forcë politike margjinale në partinë e dytë më të madhe të vendit, pas Social Demokratëve. Ajo gjithashtu i tejkaloi partitë tradicionale të krahut të djathtë si Partia e Qendrës, DVP dhe DNVP.
Për Ruh-un, ky ishte momenti i vërtetë në të cilin lëvizja naziste fitoi legjitimitet politik të gjerë.
Hitleri nuk ishte ende në qendër të vëmendjes
Një nga shpjegimet mbizotëruese për suksesin e nazistëve lidhet me personalitetin e Hitlerit dhe të ashtuquajturin “kult Führer”. Sipas kësaj qasjeje, prania karizmatike e Hitlerit dhe dëshira e një pjese të shoqërisë gjermane për udhëheqje autoritare shpjegojnë tërheqjen e tij elektorale.
Ruh vë në pikëpyetje zbatimin e kësaj teorie, veçanërisht për periudhën deri në vitin 1930. Ai thekson se në atë kohë të gjitha partitë kryesore kultivonin, deri në një farë mase, politika personale rreth udhëheqësve të tyre.
Për më tepër, Hitleri nuk ishte në kulmin e aktivitetit të tij politik. Në vitin 1929 ai mbajti vetëm 29 fjalime, rreth gjysma e numrit të tij të zakonshëm, dhe shumica e tyre u mbajtën në Bavari.
Madje Goebbels e akuzoi atë se mungonte në aktivitetet e partisë.
“Udhëheqja e Rajhut gjendet në [kafenenë e preferuar të Hitlerit] Café Heck ose në kinema”, shkroi Goebbels me sarkazëm.
Në vitin 1930, Hitleri nuk ishte një gjeni politik. Ai ishte një kriminel dembel që flinte deri në mesditë, siç argumenton Ruch.
Propaganda nuk mjafton si shpjegim
As propaganda naziste, sipas Ruh, nuk e shpjegon vetëm suksesin.
Edhe pse Goebbels kishte investuar përpjekje të konsiderueshme në gazetat dhe botimet e partisë, të tilla si Der Angriff , Völkischer Beobachter dhe Illustrierter Beobachter , propaganda e hershme naziste ishte larg të qenit makina profesionale dhe teknologjikisht e përparuar që sot shoqërohet me regjimin e Rajhut të Tretë.
Shtypi i shtypur kishte një tërheqje të kufizuar, ndërsa partitë e tjera kishin mjete të rëndësishme për promovim politik. Prandaj, për Ruh-un, imazhi i një propagande naziste të organizuar mirë nuk mund të transferohet siç është në periudhën para vitit 1930.
Adolf Hitleri duke përshëndetur nazist në një tubim në Nuremberg në vitin 1928. (Imazhi: Administrata Kombëtare e Arkivave dhe Regjistrimeve, 242-HAP-1928)
Kriza ekonomike dhe kufijtë e saj
Kolapsi ekonomik i Republikës së Vajmarit është një nga shpjegimet më të përhapura për ngritjen e nazizmit. Depresioni i Madh, papunësia dhe rënia e eksporteve krijuan një mjedis pasigurie të thellë sociale.
Megjithatë, Ruch argumenton se kriza ekonomike nuk mjafton për të shpjeguar rritjen e madhe elektorale të vitit 1930. Kriza nga rënia e Wall Street-it mori kohë që të përhapej plotësisht në Gjermani. Kolapsi më serioz financiar ndodhi në vitin 1931, kur bankat e mëdha gjermane falimentuan.
Për më tepër, sipas interpretimit të tij, zonat me papunësi të lartë nuk ishin domosdoshmërisht ato ku nazistët arritën suksesin më të madh. Prandaj, pikëpamja se NSDAP mbështetej kryesisht te votuesit e rinj ose në zona me një përqindje veçanërisht të lartë të votuesve për herë të parë thjesht nuk konfirmohet.
Kriza ekonomike mund të shpjegojë një pjesë të forcimit të mëtejshëm të nazistëve në vitin 1932, por Ruh beson se kjo nuk e shpjegon mjaftueshëm rritjen nëntëfish të fuqisë së tyre elektorale nga viti 1928 deri në vitin 1930.
Një “shtyllë reklamuese njerëzore”, siç përshkruhet në gazetën e partisë naziste “Illustrierter Beobachter” më 17 nëntor 1928. Foto: Philipp Ruch
Kriza e besueshmërisë së partive tradicionale
Ruh i kushton rëndësi të veçantë situatës së partive tradicionale të krahut të djathtë.
Midis viteve 1928 dhe 1929, disa prej tyre ndryshuan qëndrime politike më të ashpra. Prandaj, votuesit nuk kishin nevojë t’i drejtoheshin ekskluzivisht NSDAP-së për të gjetur pozicione politike nacionaliste ose autoritare.
Në fakt, DNVP zhvilloi një fushatë edhe më intensive antisemite sesa nazistët, por pësoi humbje të konsiderueshme në zgjedhjet e vitit 1930.
Për Ruh, elementi thelbësor ishte besueshmëria. Partitë tradicionale u përballën me mosmarrëveshje të brendshme dhe akuza se ishin larguar nga traditat e tyre politike. DVP, për shembull, u kritikua edhe nga gazetat e partisë për braktisjen e trashëgimisë së Gustav Stresemann.
Ky zhvillim, sipas analizës së tij, krijoi një boshllëk besueshmërie në të cilin nazistët ishin në gjendje të hynin.
Dhuna si mesazh politik
Elementi më subversiv i interpretimit të Ruh-ut ka të bëjë me rolin e dhunës politike.
Ai argumenton se dhuna nuk ishte vetëm një tipar margjinal i NSDAP-së, por një pjesë qendrore e identitetit të saj politik. Që nga vitet e para të partisë, Hitleri foli për shfarosjen e kundërshtarëve të tij politikë.
Sipas Ruh, NSDAP nuk u përpoq në vitin 1930 të dukej si një parti konvencionale e fokusuar në politikën sociale apo zhvillimin ekonomik. Komunikimi i saj politik ishte shumë më konfrontues dhe i shoqëruar me kërcënim dhe dhunë.
Ky dimension, argumenton ai, mund të jetë çelësi për të kuptuar suksesin e tij zgjedhor.
Paralelet me ditët e sotme
Ruh përpiqet ta lidhë analizën historike me ngritjen e partive moderne të ekstremit të djathtë në Evropë, pa marrë parasysh se kushtet historike janë të njëjta.
Ai i referohet konkretisht AfD-së gjermane dhe zbulimeve rreth planeve për deportime masive ose “riatdhesim” të emigrantëve, të cilat shkaktuan reagime dhe demonstrata të mëdha në Gjermani. Sipas tij, skandalet dhe zbulimet gazetareske nuk çojnë gjithmonë në një dobësim afatgjatë të partive të ekstremit të djathtë.
Paralajmërimi i tij kryesor është se dhuna politike dhe fantazitë për hakmarrje nuk duhen trajtuar thjesht si retorikë. Megjithatë, ai e dallon komunikimin politik nga planet konkrete politike dhe argumenton se, aty ku ka indikacione për sjellje kriminale, duhet të merret në konsideratë zbatimi i ligjit penal.
Përvoja historike e NSDAP-it, sipas Ruch-it, tregon në fund të fundit se ngritja e një partie ekstremiste nuk shpjegohet nga një faktor i vetëm – as karizma e një udhëheqësi, as propaganda, as kriza ekonomike. Suksesi zgjedhor i vitit 1930, siç e paraqet ai, rezultoi nga bashkëveprimi i krizës së partive tradicionale, humbjes së besueshmërisë politike dhe aftësisë së një lëvizjeje politike të dhunshme për të transformuar konfliktin në një mesazh zgjedhor.
Pikërisht për këtë arsye, ai konsideron se të kuptuarit e periudhës para marrjes së pushtetit nga Hitleri është thelbësore: demokracia nuk u shkatërrua brenda natës, por kishte filluar të transformohej politikisht disa vite më parë.
