Nga Menda VRETO
Ka një ndryshim të madh midis një njeriu që shkruan shumë dhe një njeriu që ka vërtet diçka për të thënë. Numri i faqeve nuk është tregues i thellësisë së mendimit, as fjalori i pasur nuk është garanci e inteligjencës. Ndonjëherë, pas disa paragrafëve të gjatë, lexuesi kupton se autori ka rrotulluar të njëjtën ide në forma të ndryshme, pa e çuar mendimin asnjë hap më tej. Teksti është i gjatë, por mendimi ka mbetur në vend.
Shkrimi i vërtetë fillon përpara se pena të prekë letrën. Fillon me leximin, me vëzhgimin, me kureshtjen dhe, mbi të gjitha, me gatishmërinë për të mos e marrë çdo gjë si të mirëqenë. Një njeri mund të ketë një mendim të fortë për arsimin, shoqërinë, edukimin e fëmijëve apo marrëdhëniet njerëzore, por mendimi i tij bëhet i vlefshëm kur përpiqet ta kuptojë çështjen përtej përvojës personale.
Marrim një shembull. Nëse shkruajmë se të rinjtë sot nuk kanë më durim, nuk mjafton të përmendim se kalojnë shumë kohë në telefon. Duhet të pyesim veten nëse kjo është një karakteristikë e një brezi apo një ndryshim në mënyrën si funksionon shoqëria. Çfarë ndikimi kanë rrjetet sociale, ritmi i jetës, sistemi arsimor dhe mënyra se si familjet komunikojnë me fëmijët? A po humbasin të rinjtë durimin, apo ne po përdorim të njëjtat kritere të së kaluarës për të gjykuar një realitet që ka ndryshuar?
Pikërisht në këtë pikë fillon shkrimi me përmbajtje: kur autori nuk kënaqet me përgjigjen e parë, por kërkon të kuptojë çfarë fshihet pas saj.
Nuk mund të shkruajmë me përgjegjësi për një temë që nuk e kemi studiuar. Nëse trajtojmë një çështje shkencore, duhet të konsultojmë burime të besueshme. Nëse flasim për historinë, duhet të njohim kontekstin dhe të mos e shkëpusim një ngjarje nga rrethanat që e kanë shkaktuar. Nëse shkruajmë për psikologjinë, duhet të kemi kujdes të mos i japim çdo sjelljeje një shpjegim të thjeshtë, sikur mendja njerëzore të ishte një formulë matematike.
Kjo nuk do të thotë se çdo shkrim duhet të ngjajë me një studim akademik. Një tregim mund të lindë nga imagjinata, një poezi nga një emocion, një reflektim nga një përvojë personale. Por kur autori paraqet fakte, interpretime shkencore apo pohime për shoqërinë, duhet të dijë të dallojë atë që është provuar nga ajo që vetëm beson.
Mendojmë, për shembull, për një fëmijë që kthehet nga shkolla dhe nuk dëshiron të tregojë çfarë ka ndodhur gjatë ditës. Një i rritur mund ta interpretojë heshtjen si mungesë respekti ose mosbindje. Por një vështrim më i kujdesshëm mund të zbulojë lodhje, pasiguri, frikë nga gjykimi apo një problem që fëmija nuk di ende ta shprehë. Nëse shkruajmë për edukimin, ky është një shembull shumë më domethënës sesa të përsërisim se prindërit duhet të kenë durim. Ai na ndihmon të kuptojmë se edukimi nuk është vetëm të japësh këshilla, por edhe të dish të dëgjosh përpara se të gjykosh.
Edhe kur shkruajmë për të rriturit, duhet të largohemi nga përgjithësimet e lehta. Nuk mund të themi se njerëzit janë bërë egoistë vetëm sepse kemi përjetuar një zhgënjim personal. Një përvojë mund të jetë pikënisje e një reflektimi, por nuk është automatikisht provë për një të vërtetë universale. Këtu qëndron dallimi midis rrëfimit personal dhe analizës shoqërore.
Një autor i mirë nuk duhet të ketë frikë as nga mendimi kundërshtues. Nëse shkruan për lirinë, duhet të mendojë edhe për përgjegjësinë. Nëse shkruan për disiplinën, duhet të shqyrtojë edhe rrezikun e autoritarizmit. Nëse mbron rëndësinë e teknologjisë në arsim, duhet të pranojë se jo çdo përdorim i saj është i dobishëm. Një ide që nuk i mbijeton asnjë pyetjeje kritike ka nevojë për t’u rishikuar.
Kjo është edhe arsyeja pse një tekst nuk duhet të ndërtohet artificialisht. Nuk ka kuptim të shkruajmë një paragraf vetëm sepse mendojmë se një ese duhet të ketë një numër të caktuar paragrafësh. Nuk ka arsye të përdorim fjalë të rralla kur një fjalë e zakonshme shpreh më saktë mendimin. Gjuha nuk është një dekoratë që vendoset mbi idenë; ajo është mjeti përmes të cilit ideja merr formë.
Mënyra më e mirë për ta kuptuar këtë është të krahasojmë dy fjali. «Shoqëria bashkëkohore përjeton një transformim kompleks të marrëdhënieve ndërpersonale» tingëllon serioze, por mbetet e përgjithshme. Ndërsa «Sot mund të komunikojmë me dikë në anën tjetër të botës brenda pak sekondash, por ndonjëherë nuk gjejmë kohë të dëgjojmë njeriun që kemi pranë» paraqet një kontrast konkret dhe hap një çështje që meriton diskutim.
Nuk është e nevojshme që çdo fjali të jetë madhështore. Është më e rëndësishme që çdo fjali të jetë e sinqertë dhe të ketë një funksion.
Një tjetër përgjegjësi e shkrimtarit është mënyra se si ndikon te lexuesi. Fjalët mund të informojnë, të frymëzojnë, por mund edhe të keqinformojnë. Një pohim i pavërtetuar, i shkruar me siguri të tepruar, mund të përhapet më shpejt se një shpjegim i kujdesshëm. Prandaj, të shkruash nuk është vetëm çështje talenti apo stili. Është edhe çështje karakteri intelektual: të kesh ndershmërinë të pranosh kur nuk di, të korrigjosh një gabim dhe të mos e shtrembërosh realitetin për ta bërë argumentin tënd më bindës.
Në fund, nuk besoj se një shkrim i mirë duhet medoemos ta ndryshojë jetën e lexuesit. Ndonjëherë mjafton ta bëjë të ndalet për një çast, të kujtojë një përvojë, të vërë në dyshim një bindje të vjetër ose të shohë një njeri me më shumë mirëkuptim. Këto ndryshime të vogla mund të kenë më shumë vlerë se një tekst që përpiqet me çdo kusht të duket i jashtëzakonshëm.
Të shkruash do të thotë të dish se përballë teje ka një mendje tjetër, e cila meriton të mos manipulohet me fjalë të bukura dhe as të lodhet me përsëritje të panevojshme. Nuk kemi pse të shkruajmë gjithçka që dimë, por duhet të përpiqemi të kuptojmë mirë atë që zgjedhim të shkruajmë.
Sepse një faqe mbushet me fjalë brenda pak minutash. Ndërsa një mendim që meriton të lexohet kërkon kohë, njohuri, përvojë dhe ndershmëri. Dhe gjurma që lë një shkrim nuk është numri i faqeve që zë, por ajo që vazhdon të jetojë në mendjen e lexuesit edhe pasi libri është mbyllur.







